Elazığ’da ünlü ‘Çayda Çıra’ (Mumlu Dans) oyunu nasıl oynanır? Türkiye’nin en büyük barajı Keban’ın gücü ve Hazar Gölü’nün derinliği nedir? Fırat ve Murat Vadileri, Harput’un tarihi ve Ferrokrom Tesisleri hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
İl alanının yaklaşık % 84’ü dağlarla kaplıdır. Dağlar, Doğu Toroslar’ın batı uzantılarıdır. Kuzeybatıdan ise Munzur Dağları’nın uzantıları il sınırlarına girer. Engebesiz alanlar Murat Vadisi’nde toplanmıştır.
Başlıca Dağlar
- Hazar Dağı (2.347 m), Karaömer Dağı (2.477 m), Akdağ (2.620 m).
- Diğer Dağlar: Bulutlu (2.004 m), Hasar (1.864 m), Mastar (2.171 m).
Başlıca Ovalar ve Vadiler
Küçük ovalar eski çöküntü alanlarının dolması sonucunda meydana gelmiştir.
- Uluova (325 km²): Toprakları çok verimlidir, Haringet Suyu ile sulanır.
- Elazığ Ovası (Harput Ovası) (36 km²): Denizden yüksekliği 1.000 m’nin üzerindedir.
- Vadiler: Murat, Fırat ve Karasu Vadileri.
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Başlıca Akarsular ve Barajlar
- Fırat Nehri: İlin batı sınırını çizer ve en önemli akarsularındandır.
- Murat Suyu: Fırat Nehri’nin en önemli kollarından olup ilin içinden geçer.
Keban Barajı ve Hazar Gölü
- Keban Baraj Gölü (687 km²): Ülkemizin en büyük barajıdır. Yılda 5 milyar kilovatsaat elektrik üretmektedir (8 ünite ile 7,5 milyar kilovatsaat hedeflenir).
- Hazar Gölü (Gölcük) (70 km²): Derinliği 200-250 m, denizden yüksekliği 1.223 m’dir.
💰 EKONOMİ VE SANAYİ
Elazığ kara ikliminin egemenliğindedir. Kışlar soğuk ve sert, yazlar sıcak ve kuraktır. Dış etkiler sonucunda doğal bitki örtüsü hemen hemen yok edilmiştir.
🌱 Tarım ve Hayvancılık
- Buğday ve arpa üretimi birinci sırayı alır.
- Önemli Ürünler: Şeker pancarı, pamuk ve soğan’dır. Meyvelerden kayısı, ceviz, üzüm, dut üretimi yaygındır.
- Hayvancılık: Elazığ’da daha çok kıl keçisi, koyun ve sığır beslenmektedir.
🏭 Sanayi ve Madencilik
Elazığ’da tarıma dayalı sanayi kuruluşları ve madencilik sanayii gelişmiştir. En önemli kuruluşlar:
- Elazığ Şeker Fabrikası (1960), Elazığ Yem Sanayii (1965).
- Elazığ Ferrokrom Tesisleri (1950): Etibank’ın kuruluşu olup, Guleman’da bulunan krom madenlerinin işletilmesinde kullanılır.
- Elazığ Çimento Fabrikası (1968), Maden İşletmeleri Genel Müdürlüğü’nün Maden Tesisleri (1975).
📜 TARİH: Harput ve Beylikler
Elazığ’ın içinde bulunduğu bölge, M.Ö. 2000 yıllarında Hitit İmparatorluğu’nun sınırları içindeydi. Daha sonraları M.Ö. 1200-700 yılları arasında Urartu Krallığı kuruldu. Bölge sırasıyla Persler, Büyük İskender, Roma ve Bizans’ın yönetimine girdi.
Türk Hakimiyeti ve Harput
- 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Artukoğulları, Çubukoğulları ve Saltukoğulları beylikleri kuruldu.
-
- yüzyılda Artukoğulları döneminde **Harput, ilim ve kültür merkezi** oldu.
- 1515’te Yavuz Sultan Selim tarafından ele geçirilerek Osmanlı topraklarına katıldı.
💃 FOLKLOR: Çayda Çıra (Mumlu Dans)
Elazığ ili, yanık havalı halk müziği, kıvrak ve hareketli halk oyunlarıyla yurdumuzun en zengin folkloruna sahip bir bölgedir. Harput havaları, klasik Türk müziğiyle Orta Anadolu havaları arasında bir bağlantı şeklinde gelişmiştir.
⭐ Çayda Çıra Oyununun Oynanışı
Çayda Çıra: Genç kız ve erkeklerin, **ellerinde taşıdıkları mumlara ayak uydurarak** oynadıkları bu oyunun ünü, “Mumlu Dansı” adıyla Amerika’ya kadar ulaşmıştır.
Ünlü Türküler
- “Bizim Dağlar Meşelidir Meşeli”, “Karanfil Olacaksın-Sararıp Solacaksın”, “Al Elmayı Daldan Al” ve “Kapıyı Araladım”.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Demedi yâr demedi,
Elinde gül demedi.
Ya ben nasıl güleyim,
Yâr bana gül demedi.