Gümüşhane’nin tarihi, Hititlerin yıkılmasıyla (İ.Ö. 1150) başlayıp Urartu, Pers ve Makedonya egemenliğine uzanır. Bölge, 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Türk akınlarına sahne oldu. Danişmendoğulları ve Anadolu Selçuklu Devleti’nin çekişme alanı olan Gümüşhane, 1514’te Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katıldı ve 1925 yılında il statüsü kazandı.
📜 Gümüşhane’nin Bin Yıllık Tarihi: Hititlerden Cumhuriyete
Gümüşhane çevresi, binlerce yıllık tarihi boyunca pek çok medeniyetin ve imparatorluğun egemenlik mücadelesine sahne olmuştur.
Antik Çağ ve İlk Uygarlıklar
- Hititler ve Urartular: Hitit uygarlığı (İ.Ö. 2000-1150 yılları arası) yıkılınca, onların yerini alan Urartu Krallığı (Van Gölü çevresi) buralara kadar yayıldı. Bu dönemlerde buraya Azzi ve Hoyasa gibi adlar verilmiştir.
- Pers ve Makedonya: İ.Ö. 6. yüzyılda Pers İmparatorluğu İran ve Anadolu’ya yayıldığı gibi, egemenliğini Kafkas Dağları’na kadar uzatmıştı. Bölge Pers egemenliğinden sonra Makedonya yönetimine geçti. Büyük İskender’in adamlarından Flikos’un gümüş madeni bulması üzerine İskender buraya önem verdi.
- Roma ve Bizans: Daha sonra, kuzeydeki Hazar Hunları buralara Peçenek aşiretlerini yerleştirdiler. Peçenek Türkleri egemenlik kuramadı. Daha sonraları Gümüşhane bölgesi Bizanslılar ile Persler arasında çekişme alanı oldu. İ.Ö. 1. yüzyılda Roma’ya bağlandı. Bizanslılar zamanında İmparator Justinianus, Bayburt Kalesi’ni onardı. İran tahtına Sasaniler çıktıktan sonra da mücadele sürdü. İran asıllı Ermeni kralları bazen İran’a bazen Bizans’a bağlanıp bu bölgeyi idare ettiler.
- Önemli Merkez: Çevrenin önemli şehri o zamanlar Paypert ya da Papert denen şimdiki Bayburt şehriydi. 1. yüzyılda Romalılar tarafından yaptırılan kalesi çok ünlüydü. Gümüşhane şehri o zamanlar sadece gümüş madeni çıkarılan bir köydü. 7. yüzyıl sonları ile 8. yüzyıl başlarında bölge Emeviler ve Abbasiler ile Bizanslılar arasında birkaç defa el değiştirdi.
Selçuklu ve Beylikler Dönemi
- Türk Akınları: Malazgirt (1071) Zaferi’nden önce Oğuz Türkleri bu topraklara girmişti. 1055 yılında Büyük Selçuklu Hakanı Tuğrul Bey buraları egemenliğine aldı.
- Çekişme Alanı: Çevrede kurulan Danişmendoğulları ve Saltukoğulları beylikleri Anadolu Selçuklu Devleti’ne bağlı olmakla beraber, birbirleriyle burada çekiştiler.
- Haçlı Seferi ve Pontus: Bizanslılar 1. Haçlı Seferi’nden sonra Gümüşhane çevresini de ele geçirdiler. 1204 yılında Komnenos Hanedanı tarafından Trabzon’da yeniden kurulan Pontus İmparatorluğu bir ara Bayburt şehrini Türkler’den geri aldı, fakat kısa bir süre sonra Danişmendoğulları Beyliği’nin hakanı Melik İsmail, Bayburt’u ele geçirdi.
- Selçuklu İdaresi: 1230 yılında Selçuklu Sultanı Alaeddin Keykubat Erzurum ile bu çevreyi başkent Konya’ya vilâyet olarak bağladı. İtalyan gezgini Marko Polo Bayburt’ta konakladığını yazmıştır. Selçuklular bölgenin en önemli şehri olan Bayburt’ta Mahmudiye Medresesi, Yakutiye Medresesi gibi yapılar bıraktılar.
Osmanlı’ya Katılım ve Son Dönem
- Siyasi Kargaşa: 1345’te İlhanlılar dağılınca çevrede Eretnaoğulları ile Celayirliler’in egemenlikleri birbirini kovaladı. Bunlardan sonra bölge Kadı Burhaneddin’in egemenliğine geçti, o, 1398’de öldürülünce, bölgeye Akkoyunlular egemen oldular.
- Osmanlı Egemenliği: Timur’un kısa süren üstünlüğünden sonra II. Mahmut Akkoyunluları Otlukbeli Savaşı’nda yendi. Fakat bu topraklar 1514’te Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı topraklarına katıldı.
- Sakin Dönem: Şah Tahmasp’ın 1553 yılındaki seferi sayılmazsa Gümüşhane 1828’e kadar sakin bir dönem yaşadı.
- İşgaller ve Kurtuluş: 1828’de Rus işgaline uğradı. Halkın çoğu göç etmek zorunda kaldı. 19 Temmuz 1916’da Ruslar tarafından tekrar işgal edilen Gümüşhane 28 Şubat 1918’de işgalden kurtarıldı. Ruslar çekildikten sonra daha bir süre Ermeni çeteleri buralarda savaştılar.
- Cumhuriyet Dönemi: Osmanlı egemenliğinde Erzurum’a bağlı olan Gümüşhane Sancağı, Tanzimat’tan sonra Trabzon’a bağlandı. 1925 yılında il hâline getirildi.