Diyarbakır’ın 9.000 yıllık tarihi nasıl belgelenmiştir? Karacadağ’ın yüksekliği ve Güneydoğu petrol yataklarının önemi nedir? Diyarbakır Surları, Ulucami ve Devegeçidi Barajı hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
Diyarbakır Güneydoğu Toroslar’ın kollarıyla çevrilidir. İlin önemli bir bölümünü kaplayan plato ve stepler Dicle ve kollarının açtığı geniş vadilerle parçalanmıştır.
Başlıca Dağlar
- Akdağ (Beblik Tepesi 2.531 m): Kayalarının beyaz oluşuyla dikkat çeker.
- Direcmen (2.010 m), Koştu (2.080 m), Mihrap (2.100 m) Dağları.
Başlıca Ovalar ve Yaylalar
- Diyarbakır Ovası (40.000 hektar): Dicle’nin doğusundaki toprak verimlidir.
- Gevran Ovası (15.000 hektar): Mısır ve darı ekimi yapılır.
- Kiki Ovası (25.000 hektar), Behremki Ovası (18.000 hektar).
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Diyarbakır’ın en önemli akarsuyu Dicle Nehri’dir (İldeki adı Ergani veya Maden Suyu). Diğer akarsular Amba Çayı, Batman Çayı ve Medya Çayı’dır. Diyarbakır’da doğal göl yoktur.
Baraj Gölleri
- Devegeçidi Barajı: Depolama hacmi 187 milyon m³’tür. 10.000 hektar alanı sulamaktadır.
- Karakaya Barajı: Enerji amacıyla yapılmış, yılda 7,5 milyon kW-saat enerji üretimi yapılmıştır.
💰 EKONOMİ VE PETROL ZENGİNLİĞİ
İlde sert bir kara iklimi ile, yarı kurak yayla iklimi egemendir. Yıllık sıcaklık ortalaması 15,9 °C’dir.
🌱 Tarım ve Hayvancılık
Tarım ürünlerinde buğday, arpa, pirinç, mercimek, pamuk ve tütün öne çıkar. İl, av hayvanları bakımından oldukça zengindir.
- 1978-80 Yılları Başlıca Üretim: Buğday (486.300 ton), Arpa (147.480 ton), Tütün (5.720 ton), Pamuk (saf, 4.405 ton).
Diyarbakır’da küçük sanayiler (dokumacılık, demircilik, bakırcılık) temel uğraşılardır.
🏭 Petrol Yatakları
Diyarbakır zengin **petrol yataklarına** sahiptir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi, Orta Doğu petrol havzasının doğal bir uzantısıdır.
- Petrol üretimi 1961’de Kayaköy’de başlamıştır.
- Shell, 1981 yılında Türkiye ham petrol üretiminin yarısına yakın bir bölümünü gerçekleştirmiştir.
📜 TARİH VE ARKEOLOJİK KANITLAR
İlde yapılan kazılar, Diyarbakır’ın bölgedeki en eski yerleşim merkezi olduğunu ve yöre tarihinin **9.000 yıl öncelere kadar uzandığını** ortaya koymuştur.
- Bölge, Anadolu’da yaşayan en eski halklardan olan **Hurriler’in** yaşadığı bölgedir.
- M.Ö. 69 yılında Romalı komutan Lukullus tarafından Roma İmparatorluğu sınırlarına katıldı.
- Şehir, II. Constantinus döneminde surlarla çevrildi.
- 639 yılında Hz. Ömer’in halifeliği sırasında Müslüman Arap ordularının eline geçti.
- 1515’te Yavuz Sultan Selim’in emri ile Bıyıklı Mehmed Paşa şehri teslim aldı ve **Diyarbakır Eyaleti Beylerbeyiliği’ne** getirildi.
🏰 GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
Diyarbakır, çok sayıda uygarlığa ait kalıntıları topraklarında barındırır. Şehri çepeçevre kuşatan surlar en önemli tarihî eserdir.
- Diyarbakır Surları ve Kalesi: Surlar 349 yılında Roma imparatoru II. Constantinus tarafından çevrilmiştir. Dört ana kapısı vardır: Dağ Kapısı, Mardin Kapısı, Yeni Kapı, Urfa Kapısı.
- Ulucami: Güneydoğu Anadolu’nun **en eski camisi** olarak kabul edilir.
- Bırklin Mağaraları: Lice yolu üzerindedir. M.Ö. 1200-700 yıllarına ait Asurlular’dan kalma yazıtlar ve kabartmalar bulunmaktadır.
- Köprüler: Dicle Köprüsü (1605, Silvan yolu üzerinde), Dicle Köprüsü (1218, Artuklular’ın yaptırdığı).
💃 FOLKLOR VE TÜRKÜLER
Diyarbakır ili, dünyanın en eski uygarlıklarının bulunduğu bölgede yer alır ve ilin bugünkü kültür yapısında bu uygarlıkların izlerine rastlanır.
- Halk Oyunları (Halay): Halay türünde oyunlar oynanır. Çapan, Çepik, Lorke halayları ünlüdür.
- Ünlü Türküler: “Bir Mumdur”, “Karanfilsin Tarçınsın” ve “Hele Yâr Zâlim Yâr”.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Çay içinde döğme taş,
Gönlüm hûnî gözüm yaş.
Aklımı baştan aldı,
Orta boylu kalem kaş.
Oy niye niye niye,
Öldüm yâr diye diye.