Hatay’da Antakya Kalesi’ne ve St. Pierre Kilisesi’ne nasıl gidilir? Türkiye’nin üçüncü büyük kenti olmuş Antakya’nın tarihi nedir? Amanos Dağları, pamuk tarlaları ve İskenderun Demir-Çelik Tesisleri’nin ekonomiye etkisi hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
İlde bulunan dağlar, güneydoğu Toroslar’ın başlangıcıdır ve kuzeydoğu-güneybatı yönünde uzanırlar. Amanos Dağları kıyıya paralel uzanır. İl yüzölçümünün % 35,5’ini ovalar, % 20,4’ünü platolar kaplar.
Başlıca Dağlar ve Tepeler
- Amanos Dağları (Bozdağ/Mığırtepe 2.240 m): Amanosların en yüksek noktasıdır.
- Keldağ (Akra Dağı 1.730 m): Güneydoğu Toroslar’ın il sınırındaki ucudur.
Başlıca Ovalar ve Vadiler
- Amik Ovası: 200 km2’lik bir alanı kaplar, denizden yüksekliği 82 m’dir. Karasu ve Afrin vadi tabanlarının dolmasıyla meydana gelmiştir. Verimi çok yüksektir; pamuk, şeker pancarı, buğday, arpa ekimi yapılmaktadır.
- Kıyı Ovaları: İskenderun, Erzin, Payas, Dörtyol ve Arsuz Ovaları. Arsuz ve Dörtyol Ovaları turfanda sebzecilik için önemlidir.
- Vadiler: Asi, Afrin ve Karasu Vadileri.
Yaylalar
Büyük bölümü Amanos Dağları üzerinde olan bu platolarda her mevsim kullanılan yaylalar bulunmaktadır. Başlıcaları Atik, Belen, Soğukoluk ve Zorkun Yaylaları’dır.
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Başlıca Akarsular
- Asi Nehri (94 km): İlin en önemli akarsuyudur. Lübnan’da El-Bekaa Vadisi’nden çıkar. Suriye sınırından yurdumuza girer.
- Karasu (116 km): Kahramanmaraş ilinden doğar ve Emen Gölü’ne dökülür. Türkiye-Suriye sınırında akar.
- Afrin Çayı (160 km): İlin Asi’den sonra ikinci büyük akarsuyudur. Gaziantep’ten doğar ve genellikle yaz aylarında kurur.
Başlıca Göller ve Barajlar
İl sınırları içindeki en önemli göl Amik Gölü idi. Fakat 1950 yılında kurutulmasına başlanmış ve çalışmalar 1980 yılında sona erdirilmiştir. İlde Tahtaköprü Barajı’nın (1970) oluşturduğu gölet 200 milyon m3 su toplamakta, 20.000 hektara yakın alanı sulamaktadır.
🌥️ İKLİM
İlde egemen iklim türü Akdeniz iklimidir. Kıyı bölgelerinde Akdeniz ikliminin bütün özellikleri görülür (kışlar bol yağışlı ve ılık, yazlar kurak ve sıcak). Ortalama sıcaklık 18 °C’nin üzerindedir. Yıllık yağış ortalaması 1.173 mm’dir.
🌳 BİTKİ ÖRTÜSÜ
Ormanların en yoğun bulunduğu kesim, Amanos Dağları’nın Akdeniz’e bakan batı yamaçlarıdır. 800 m yüksekliklere kadar maki toplulukları, bu yükseklikten 1.200 m’ye kadar mantar meşesi, akgürgen, ardıç gibi ağaçlar yer alır. 1.200 m’den yukarısı çeşitli çam türlerinin (kızılçam, sedir, karaçam) meydana getirdiği ormanlarla kaplıdır. Amanos Dağları’nın doğu yamaçları, bitki örtüsü yok denecek kadar seyrektir.
💰 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
İlde tarım oldukça gelişmiştir. Çukurova toprakları üzerinde bulunuşu ve Akdeniz ikliminden etkilenmesi ana etkenlerdir. Son yıllarda sanayi bitkisi ve turfanda sebzecilik önem kazanmıştır. Hatay ilinin 525.000 hektarı, yani % 98’e yakın bölümü tarıma elverişlidir. Bazı kıyı ovalarında yılda 2-3 defa ürün alınır.
1978-80 Yılları Başlıca Üretim Miktarları (ton olarak)
- Pamuk (saf, 66.900), Pamuk (tohum, 107.310).
- Buğday (213.888), Arpa (32.311).
- Sebzeler: Domates (112.000), Patlıcan (47.000), Karpuz (21.000).
- Endüstriyel Ürünler: Tütün (7.029), Yer fıstığı (4.952).
Hayvancılık
Hayvancılık genellikle bölgenin dağlık kesimlerinde yoğunlaşır. Mera ve otlakların sınırlı olması, hayvancılığın azalmasına yol açmıştır. En çok yetiştirilen hayvanlar keçi, koyun ve sığırdır. 1980 yılında 32.795 ton süt ve 127 ton bal üretilmiştir.
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
Hatay, yurdumuzun en büyük demir-çelik tesisi olan İskenderun Demir-Çelik Fabrikaları’na sahiptir. Bu tesisler İskenderun’u bir sanayi şehri yapmıştır. Otomobil sanayiinin önemli bir kolu olan filtre yapımı Hatay’da gerçekleştirilmektedir. Besin sanayii, kimya ve metal sanayii (gübre ve yem fabrikaları) çok gelişmiştir.
İl, maden rezervleri bakımından zengindir. İlde demirli boksit, demir, manganez, krom, asbest, çimento hammaddesi, dolomit ve fosfat bulunduğu saptanmıştır. Bu maddelerden en çok dolomit ve krom üretilir.
📜 TARİH
Hatay ilimizin bugünkü toprakları üzerinde Hitit İmparatorluğu’nun çöküşünü izleyen çağlarda bağımsız prenslikler kurulmuştu. İlin bugünkü merkezi olan Antakya şehrinin kurucusu, Selevkos krallarından I. Antiokhos’tur. Şehir, 26 yıl (M.Ö. 306 - M.Ö. 280) Selevkoslar’ın başkenti olarak kaldı; Roma ve İskenderiye’den sonra 500 bin nüfusuyla dünyanın üçüncü büyük merkezi durumunu aldı.
Şehrin gerilemesi İran Sâsâni İmparatorluğu’nun kurulması ile başlar. Romalılarla yüzyıllarca çekişme alanı durumuna gelen Antakya, I. Şapur tarafından ele geçirilerek (M.S. 260) halkın büyük çoğunluğu İran’a sürüldü. İmparatorluğun ikiye ayrılması üzerine (M.S. 395) Antakya şehri de Bizans’ın payına düştü. Birbirini izleyen depremlerle de büyük yıkıntılara uğradı (526 depreminde 250 bin kişi öldü).
Hz. Ömer zamanında Müslüman Araplar’ın eline geçen (638) Antakya, uzun süreler Abbasi İmparatorluğu’nun önemli bir sınır eyaleti durumunda kaldı. Bizans imparatoru Nikephoros Phokas’ın komutanlarından Burtzes şehri geri aldı (7. yüzyılın sonları). Antakya’yı 115 yıl sonra Bizanslılar’dan geri alan (1084) Anadolu Türk Birliği’nin kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Şah’tır. Bölgeyi ele geçirmek isteyen Suriye Selçuklu Sultanı Tutuş’la yapılan savaşlardan sonra Süleyman Şah öldü (1088).
Birinci Haçlı Seferi sırasında 100 bin kişilik Haçlı kuvveti Antakya kapılarına dayandı (1097). Yağı Basan Bey’in kahramanca savunmasından sonra Haçlılar şehre girerek Müslüman ve Hıristiyan halkı kılıçtan geçirdiler (1098). Antakya, 170 yıl Hıristiyanların ünlü bir dükalık merkezi durumunda kaldı. Mısır-Suriye Türk Memlûk Devleti hükümdarı Sultan Baybars, Antakya’yı ele geçirdi (1268) ve Hıristiyan dükalığı sona erdi.
Memlûkler’e karşı Mercidabık Zaferi’ni kazanan Yavuz Sultan Selim, bütün Mısır ve Suriye ile birlikte bugünkü Hatay topraklarını da Osmanlı İmparatorluğu’na kattı (1516). Hatay, Mondros Mütarekesi’nden sonra Fransızlar tarafından işgal edildi. Kuvâ-yi Millîye birlikleri işgale karşı silahlı mücadeleye başladı.
20 Ekim 1921 Ankara Antlaşması’ndan sonra Hatay, Suriye’ye bağlandı. 2 Eylül 1938’de Hatay Devleti kuruldu. 23 Haziran 1939’da Türkiye ile Fransa arasında yapılan bir antlaşmayla, Hatay’ın Türkiye’ye katılması kesinleşti. 29 Haziran 1939’da toplanan Hatay Meclisi, Hatay’ın Türkiye’ye katılması kararını aldı; TBMM de bir gün sonra Hatay’ın Türkiye’ye katılmasını kabul etti.
🏛️ GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
Hatay’da gezilip görülecek yerlerin başında Antakya Kalesi ile St. Pierre Kilisesi gelir. Silpius Dağı yamacındaki St. Pierre Kilisesi’nin biraz uzağında, Habib-i Neccar Camisi ile kente su getirmek için yapılan Trajanus Su Kemeri ilgi çeken yerlerdendir.
Tarihi ve Mimari Eserler
- Antakya Surları: 6. yüzyılda Justinianus döneminde yaptırılan surlardaki dört kapıdan birisi olan Demirkapı vardır.
- İssos: Çevresinde kemerleri, su depoları, tapınaklar bulunan antik kent.
- Payas Kalesi (8 sağlam kulesi var) ve yıkık vaziyette olan Cin Kulesi.
- Sokollu Mehmet Paşa Külliyesi (16. yüzyıl): Cami, medrese, bedesten, hamam, kervansaray yapılarından oluşmuştur (Mimar Sinan’a veya onun kalfalarına yaptırıldığı sanılır).
Kaleler ve Antik Kalıntılar
- Arsuz: İskenderun’un 33 km güneyinde bir Yunan kolonisi.
- Harapkale, Bakras Kalesi (Helenistik dönem), Sarıseki Kalesi ve Şalen Kalesi ilgi çeker.
💃 FOLKLOR
Hatay ve çevresinde binlerce yıldan beri çeşitli uygarlıklar yaşamıştır. Bu bölgenin yerel kültürü Hitit, Ege, Güney Suriye, Filistin, Yunan, Roma, Türk-İslam kültürleriyle kaynaşmıştır. Geleneksel kadın giysileri zıbın, entari, üstüne güdük, yün çorap, yemeni, başta ak şal ve kefiye şeklindedir. Geleneksel erkek giysileri ise genellikle şalvar, kuşak, melez gömlek’tir. Hatay’da oynanan oyunlar halaylar, çiftetelli, zeybek ve semahtır.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Pınara vurdum kazmayı,
Güzeller sever gezmeyi.
Çirkinler bağlar yazmayı,
Aman yâr öldürdün beni,
Ölmeden alaydım seni.
Pınarın başında ceviz,
Cevizin dalları semiz.
Aman yâr nerede eviniz?