Mardin’de Mezopotamya’nın devamı olan ovalar nerede? Ulucami ve Zinciriye Medresesi hangi beyliklerden kalma? Cudi Dağı’nın yüksekliği ve Süryaniler’in dini merkezi Deyrulzaferan Manastırı hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ VE COĞRAFYA
Mardin’in yüzey şekilleri Üçüncü Zaman’da Toros kıvrımları oluşurken ortaya çıkmıştır. İl, **Mezopotamya’nın devamı** durumundadır. İlin % 52,6’sını dağlar kaplar. Doğudaki dağlık bölge **Mardin Eşiği** diye anılır.
Başlıca Dağlar
- Cudi Dağı (2.114 m).
- Karakaş Dağı (1.480 m), Dibek Dağı (1.231 m).
Başlıca Ovalar
Ovalar kuzeyden güneye doğru alçalır ve tarıma elverişlidir:
- Kızıltepe Ovası.
- Nusaybin Ovaları.
- Cizre-Silopi Ovaları.
Platolar 700 m-1.000 m yüksekliklerdedir. Bitki örtüsüne elverişli olmadığı için hayvancılık önemli değildir.
💧 AKARSULAR, İKLİM VE BİTKİ ÖRTÜSÜ
Mardin, Dicle ve Fırat Havzaları’nın içinde kalır. İlin en önemli akarsuyu **Dicle Nehri**’dir. Mardin’de doğal göl yoktur.
İklim Özellikleri
- Yaz ayları çok **sıcak ve kurak** geçer. Mardin, güneyinde bulunan **çöl ikliminin etki alanı** içindedir.
- Akdeniz yağış rejiminin egemen olduğunu söylemek mümkündür. Merkez ilçesinde yıllık yağış ortalaması 713,4 mm’dir.
İl bir **bozkır** görünümündedir. Yalnız akarsu boylarında ve yüksek dağların yamaçlarında ormanlara (egemen ağaç türü meşe) rastlanabilir.
💰 EKONOMİ
İl topraklarının % 95,3’ü tarıma elverişli olmasına rağmen, sulama yetersizlikleri ve iklimin kurak oluşu nedeniyle bu toprakların sadece % 40,5’inde tarım yapılmaktadır.
🌱 Tarım ve Hayvancılık
- Tahıllar, ilin en önemli tarım ürünleridir (1980’de 491.936 ton tahıl).
- Hayvancılıkta egemen tür **akkaraman ve ivesi koyunlarıdır** (1.108.490 baş koyun). Tiftik keçisi yetiştiriciliği dokumacılığın gelişmesini sağlamıştır.
🏭 Sanayi ve Madencilik
Mardin, sanayii gelişmemiş illerden biridir.
- Başlıca Sanayi Kuruluşları: Yem Fabrikası, Çağçağ Hidroelektrik Santrali.
- Önemli Mineral: Başlıca mineral **fosfat’tır** (Güneydoğu Anadolu Fosfatları, Mazıdağı İşletmesi).
📜 TARİH: Artukoğulları ve Yerel Yönetim
Mardin toprakları M.Ö. 2000’den itibaren Hurri-Mitanni Krallığı, Babilliler, Asurlular, İranlılar ve Selevkoslar İmparatorluğu’nun yönetiminde kalmıştır. 640 yılında Müslüman Araplar Mardin’i zaptetmiştir.
Türk Beylikleri Dönemi
- 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra **Artukoğulları**, buralarda iki beylik kurdular (Hasankeyf ve Mardin merkezli).
- Artukoğulları’nın Mardin’deki Ilgaziler dalı 1104-1407 yılları arasında hükmetmiştir.
- Mardin, 1515’te Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı ordusu tarafından alınmıştır, ancak bağımsız Artukoğulları ve Eyyubîler’e saygı gösterilmesi nedeniyle bir süre daha **yerel beyler tarafından yönetildi**.
🏰 GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
Mardin ili, Türk ve İslâm anıtları ile Hristiyanlık döneminden kalma önemli eserler bakımından çok zengindir.
Mimari Eserler (Artukoğulları)
- Ulucami: 12. yüzyıl sonunda Selçuklular tarafından yaptırılmıştır. Minareleri 1106 tarihini taşır ve **Artukoğulları’ndan kalmıştır**.
- Zinciriye Medresesi: (Sultan İsa Medresesi) **Artukoğulları’ndan kalan önemli bir yapıdır**.
- Sultan Kasım Medresesi (14. yüzyıl sonu, Akkoyunlular).
Dini ve Antik Yerler
- Deyrulzaferan Manastırı: Mardin’e 8 km uzaklıkta, Hristiyan dünyasının en eski anıtlarından olup **Süryanîler’in dinî merkezlerinin** başında gelirdi.
- Antik Kentler: İran hükümdarı Dara’nın kurduğu şehrin kalıntıları, Asurlular’dan kalan şehrin kalıntıları.
💃 FOLKLOR VE TÜRKÜLER
Mardin’de halk edebiyatı acıyı, ayrılığı, ölümü kısacası felâketli bir hayatı konu alır. İlin halk oyunları **halay** türündedir ve Erzurum, Sivas ve Elazığ illerinin etkilerini taşır.
- Özel günlerde oynanan seyirlik oyunları **“Sâya Gezme”**dir.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Kırmızı gül her dem olsa,
Her dertlere derman olsa.
Gülüm olsa yârim olsa,
Padişahtan ferman olsa,
Herkes sevdiğini alsa,
Gülüm alsa yârim alsa.
Dağlar sizde neyim kaldı,
Yavrum kaldı yârim kaldı.