Yozgat’ta Çapanoğlu İsyanı’nın önemi nedir? Deliceırmak’ın uzunluğu ve Bozok Yaylası’nın özellikleri nelerdir? Hitit şehri Ankuva’nın kalıntıları nerede bulunur? Yozgat’a özgü “Sürmeli” türküsü ve Bozok folkloru hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
İl topraklarının büyük bir bölümünü yüksekliği 1.200 m-1.500 m olan Bozok Yaylası kaplar. Yayla üzerinde yer yer 1.500 m’yi geçen dağlara rastlanır.
Başlıca Dağlar
- Akdağ (2.281 m): Sivas ili sınırındadır, en yüksek dağdır.
- Sırıklı Dağ (2.076 m): Akdağmadeni’nin güneyindedir.
- Deveci Dağı (1.892 m), Yazır Dağı (1.683 m), Soluk Dağı (1.678 m).
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Yozgat ilinin akarsuları Yeşilırmak ve Kızılırmak aracılığı ile Karadeniz’e dökülür. İlde önemli göl yoktur.
Başlıca Akarsular
- Deliceırmak (426 km): Kızılırmak’ın üç büyük kolundan biridir. Sivas sınırındaki dağlardan doğar ve Ankara ili sınırında Kızılırmak ile birleşir. Sorgun (Konak) Suyu en önemli koludur.
- Çekerek Suyu ve Çorum Suyu’nun bazı kaynakları: Yeşilırmak’la birleşirler ve yazın cılız dereler hâline dönüşürler.
🌥️ İKLİM ve 🌳 BİTKİ ÖRTÜSÜ
İklim Özellikleri
Yozgat’ta denizden uzak ve yüksek Bozok Yaylası’nda, İç Anadolu’nun doğuya gidildikçe sertleşen **kara iklimi** görülür. Kışlar soğuk, sert ve uzun; yazlar yaylalarda serin geçer. Yıllık yağış tutarı 525 mm’dir. En düşük ısı -23 °C, en yüksek ısı 37 °C’dir. Kar yağışlı geçen günlerin yıllık ortalama sayısı 35’tir.
Bitki Örtüsü
İlin doğal bitki topluluğu **bozkır karakteri** taşır. Eski ormanlar insan eliyle tahrip edilmiştir. İl topraklarının % 10’u ormanlarla kaplıdır. Ormanlar genellikle Akdağmadeni ve Çekerek ilçelerinde görülür. Egemen ağaç türü **karaçam ve meşedir**.
💰 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
Yozgat ili ekonomisinde **tarım ağırlık taşır**. Tarıma elverişli alanlarının çokluğu nedeniyle Anadolu’nun bol tahıl üreten beş ilinden biri sayılır. İl topraklarının yaklaşık % 54’ü tarım yapılabilecek alanlardır. 1980 yılında ildeki traktör sayısı (7.400) karasaban sayısını (6.278) geçmişti.
1980 Yılı Başlıca Üretim Miktarları (ton olarak)
| Ürün Türü | Miktar (Ton) |
|---|---|
| Buğday | 532.550 |
| Şeker pancarı | 130.237 |
| Üzüm | 42.510 |
Hayvancılık
Hayvancılık da oldukça önemlidir. İlde özellikle **küçükbaş hayvancılık** ileri düzeydedir (koyun, kıl keçisi ve tiftik keçisi). Büyükbaş hayvanlardan inek besiciliği gelişmiştir. 1980 yılında 1.042.740 koyun ve 243.000 sığır saptanmıştır. Aynı yıl 105.705 ton süt ve 1.290 ton et üretilmiştir.
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
Yozgat ilinde sanayi gelişmemiştir. İlin ilk önemli sanayi kuruluşu, 1972 yılında işletmeye açılan **Tekel Bira Fabrikası**dır. En önemli sanayi dalı gıdacılıktır (Yemtaş, Başak Yem Fabrikaları). Taşa-toprağa dayalı sanayi de gelişmiştir (Yibitaş Çimento Fabrikası). İlde çıkarılan başlıca madenler **kurşun, çinko ve kömürdür**.
📜 TARİH ve Çapanoğlu İsyanı
Yozgat çevresinin tarihi M.Ö. 2000 yılında, Anadolu’da ilk siyasal birliği kuran **Hititler’le** başlar. Hititler’in başkenti Hattuşaş (Boğazköy) Yozgat’a çok yakındır.
Tarihsel Dönemler
- Hititler: Yozgat şehrinin 68 km doğusundaki Hitit şehri **Ankuva (Alişar)** ortaya çıkarılmıştır.
- Sonraki Medeniyetler: Bölge sırasıyla Asur, Frigya, Lidya, Pers ve Makedonya Kralı Büyük İskender’in yönetimine geçti.
- Türk Hakimiyeti: 1071 Malazgirt Zaferi’nden sonra Kutalmışoğlu Süleyman Şah buraları **Anadolu Selçuklu Devleti’nin** sınırları içine aldı. Daha sonra Danişmendoğulları, İlhanlılar, Eretna Beyliği ve Kadı Burhanettin Devleti bölgeye hakim oldu.
- Osmanlı Dönemi: 1398’de Yıldırım Bayezid buraları Osmanlı topraklarına kattı. Yozgat o günlerden beri düşman işgali görmemiştir.
⚔️ Çapanoğlu İsyanı (Kurtuluş Savaşı)
Yozgat, Türkmen beylerinden **Çapanoğlu Ahmet Paşa** tarafından kurulmuş yeni bir Türk şehridir. Çapanoğulları (Necip Bey, Edip Bey, Celâl Bey), Kurtuluş Savaşı sırasında önemli bir kriz yarattılar:
- 23 Nisan 1920’de açılan TBMM Hükümeti’ne **isyan ettiler**.
- İsyan, Çerkez Ethem, Refet Paşa ve Salih Bozok emrindeki kuvvetler tarafından bastırıldı. Suçlular yakalanıp idam edildiler.
Yozgat halkı Kurtuluş Savaşı’na katıldı ve savaş cephelerinde 369 şehit verdi. Osmanlı yönetiminde Bozok denen bir sancak idi, Cumhuriyet döneminde vilâyet (il) oldu.
🏰 GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLER ve FOLKLOR
Önemli Yapılar ve Alanlar
- Ankuva (Alişar): Hititler’den kalan bu şehrin kalıntıları Sorgun ilçesindeki Alişar köyündedir.
- Çapanoğlu Camileri: Şehri kuran Çapanoğlu Mustafa Bey’in yaptırdığı cami (1779) ve Çapanoğlu Süleyman Bey tarafından yaptırılan ikinci cami (1795). Beyaz küfeki taşından yapılan bu camiler en eski Osmanlı eserleridir.
- Kaplıcalar ve Gezinti Yerleri: Yozgat’ın birçok hastalıklara karşı kullanılan kaplıcaları ve yaylakları vardır.
💃 Bozok Folkloru ve “Sürmeli”
Yozgat, Orta Anadolu’nun zengin folklor merkezidir. Halkın müziği **canlı, fakat hüzünlüdür (Bozlak)**. Oyunlar, ayak figürleri bol ve biraz ağırca olan **zeybek oyunlarına** benzer. Halk oyunları genellikle davul zurna eşliğinde oynanır.
- En ünlü oyun türküsü olan **“Sürmeli"nin 200’e yakın mânisi** vardır. “Burçak Tarlası” ve “Bülbül” adlı türküleri de ünlüdür.
- Kadın Oyunları: “Hoş Bilezik”, “Nalınlım”, “Burçak Tarlası”.
- Erkek Oyunları: “Yozgat Ağırlaması”, “Turnalı Zeybeği”, “Cemo”.