Nehirlerin insan hayatındaki fayda ve zararları nelerdir? Elektrik üretimi, sulama ve içme suyu sağlanması. Fabrika döküntüleri ve delta oluşumunun zararları. Nil Nehri’nin Mısır uygarlığı, geometri ve hidroliğin doğuşundaki rolü. Nehirlerin kıtaları aşındırma hızı (Mississippi örneği).
🌊 Nehirler: Hayat Kaynağı ve İkili Doğa
Nehirlerin insan hayatındaki yeri büyük ve çok önemlidir. Aşağıdaki tablo, onların «yarar» ve «zarar»larını açıkça göstermektedir.
Nehirlerin Yararları ve Fonksiyonları
- Nehir, başıboş akan yağmur sularını toplayıp düzenli bir biçimde akıtır.
- Barajlar gerisinde toplanan sulardan **elektrik üretimi** için yararlanılır.
- Açılan sulama arklarıyla geniş tarlaları sulamak mümkün olur.
- Nehrin getirdiği bol miktardaki su, arıtma tesislerinde temizlenerek şehirlere **içme suyu** sağlanır (Örn: Ankara, Paris ve New-York).
- Ulaştırmaya elverişli nehirlerde taşıma işleri yapılır. Nehir taşıtları çok ekonomiktir; bir römorkör 1500-2000 ton yük taşıyabilen mavna dizisini kolaylıkla çekip götürebilir.
- Nehir çevresinde yaşayan insanlar, avladıkları balıklarla, kıyıdan çıkardıkları kum ve çakıllarla geçimlerini sağlarlar.
- Bazı nehirlerin geniş ağızları, **doğal limanlar** meydana getirir. Dünya’nın birçok büyük limanı, bu biçimdeki nehir ağızlarında kurulmuştur (Örn: New-York, Rotterdam, Hamburg).
Nehirlerin Zararları ve Çevresel Etkileri
- Nehir, fabrika döküntülerinin ve şehir çöplerinin bir **«çöp kutusu»** dur. Bu durum, çöp ve pisliklerin yok edilmesi için gereken tesisler kurulmasını önler.
- Nehirler, taşıyıp getirdikleri kumul, çakıl ve çamurları ağızlarına yığarak deniz kıyılarını doldururlar ve **deltalar** meydana getirirler. Bu durum, tarihsel Efes ve Milet gibi limanların gerilerde kalmasına sebep olur.
- Normalin üstündeki yağışlar veya eriyen karlar, nehirlerin **taşmasına** sebep olur. Yatağından dışarı taşan nehir, kilometrelerce kare alanındaki kara parçalarını sular altında bırakır.
Nehirler ve Uygarlık
İlk uygarlıklar nehirlerin çevresinde gelişmiştir. Sarı ve Gökırmak (Çin), Ganj (Hindistan), Nil (Mısır), Dicle ve Fırat (Mezopotamya) nehirlerinin suladığı topraklar, ilk uygarlıklara örnek gösterilebilir.
Bunun sebebi, ilk insanların nehirlerin geçtiği toprakların **üretime elverişli olduğunu (alüvyonlardan ötürü)** anlamış olmalarıdır. Aynı zamanda nehirler, taşıma işleri için kullanılabilecek doğal birer yoldu ve düşman saldırılarına karşı gerçek bir savunma hattı oluyordu.
Geometri ve Hidroliğin Doğuşu
Ünlü Yunan tarihçisi Heredot **«Mısır, Nil’in bir hediyesidir»** der. Her yıl belirli aylarda taşan Nil, getirdiği alüvyonları tarlaların üzerine bırakırdı. Bu taşkınlar, her yıl tarla sınırlarının kaybolmasına sebep oluyordu:
- Her yıl tarla sınırlarını yeniden belirtmek için yapılan ölçüm işleri, **geometri’nin** (Yunanca gea=yer ve metri=ölçüm) doğmasına yol açtı.
- Taşkınların yükselme ve alçalmalarını ölçüm işi de **hidrolik** biliminin doğup gelişmesine sebep oldu.
Nehirler, Dağları Ortadan Kaldırır
Nehirler, her 1440 yılda, kıtaların ortalama yüksekliğini 1 metre aşağı düşürürler. Onların dağlardan taşıyıp getirdikleri kum, çakıl ve çamurların ağırlığı akıl almayacak kadar çoktur.
Örneğin, Mississippi nehri günde 1000 ton alüvyon taşır ve her yıl kıyıyı 100 metre doldurur.