Terazi nedir ve nasıl çalışır? Tartının fizik kanunu (kaldıraç prensibi) ve üç temel özelliği (güç, hassaslık, çabukluk). Adi (eşit kollu) terazi, kantar, zemberekli (ibreli) terazi ve baskül tiplerinin avantajları ve kullanım alanları. Eski Mısırlılardan günümüze tartı tarihçesi.
⚖️ Çeşitli Terazi Tipleri: Ağırlığı Ölçme Sanatı
Bir şeyin belli olmayan değerini, onun ağırlığına dayanarak ölçme işi, ticaretin kuruluşu ile birlikte başlamıştır. Eczacıdan kimyacıya kadar birçok iş kolu, tartı aletlerinden yararlanır.
Bugün piyasada çeşitli terazi tipleri, bir ağırlığın ölçülmesinde yerine getirilmesi gereken üç temel özelliği kapsayacak biçimde yapılmıştır:
- Tartı Gücü: Terazinin ölçebileceği en çok ağırlık kapasitesi.
- Hassaslık: Onu kımıldatacak en az ağırlık miktarı.
- Çabukluk: Terazinin dengeye ulaşması için geçen zaman.
Terazinin Temeli: Fizik Kanunu
Terazi, bilinen düpedüz bir **kaldıracın** pratik olarak uygulanmasıdır. Kuvvet, dayanak ve direnç noktalarının yerlerine göre çeşitli kaldıraç tipleri oluşur.
1. Âdi Terazi (Eşit Kollu Terazi)
- Yapı: İki eşit parçaya ayrılmış çubuktan yapılır. Kefelerden birine tartılmak istenen şey, ötekine de tartılar (ağırlıklar) konur.
- Özellik: Fazla tartı gücüne sahip değildir ancak **çok doğru tarttığı** için laboratuvarlarda kullanılır.
2. Kantar
- Yapı: Boyunduruğu eşit olmayan kollara ayrılmış terazidir. Kısa kolda tartılacak şey, uzun kolda ise ağırlık gösteren kertiklere asılan yürüyebilen **“topuz”** bulunur.
- Özellik: Oldukça hassastır ve **ağır şeyleri** tartar. Pratikte ağırlık sabittir, yer değiştirerek tam ağırlığı gösterir.
3. Zemberekli (İbreli) Teraziler
Paçavracıların kullandığı eski zemberekli terazilerin geliştirilmiş biçimidir. Tartılacak şey yayın kendisine asılır, yaya bağlı olan ibre bölümlü bir cetvel üzerinde ağırlığı gösterir.
- Çabukluk: İbre çabucak denge durumuna ulaşır.
- Güç Sınırlı: En çok 10 kilogram tartabilir.
- Hassaslık: İyi yapılmadıkları takdirde hassaslıkları azalır.
4. Baskül
- Yapı: Kaldıracın çeşitli kombinasyonlarından meydana gelir. İbreli teraziler gibi ağırlığın bölümlü bir cetvel üzerinde çabucak okunmasını sağlar.
- Kullanım: Dairelerde, postanelerde ve özellikle **resmî tartılarda (taşıt araçları için)** kullanılır.
- Özellik: Hassasiyeti az ve oldukça yavaştır, ancak **on binlerce kiloya kadar** tartabilir.
Özel Tipler
- Bebek Terazisi: Çukurca bir kefesi bulunur. Her emzirmeden sonra bebeğin ne kadar süt aldığının ölçülmesine yarar.
- Otomatik Teraziler: Yaylı veya zemberekli en modern terazilerdir. Tartılacak şey konduğunda kefe alçalır ve bir makaraya bağlı iğne, ağırlığı otomatik olarak gösterir.
Biraz da Tartı Tarihi
Terazinin icadından önce ağırlıklar, ya parçalar sayılarak ya da kapladığı yer ölçülerek yapılırdı. Ancak patates veya meyveler gibi biçimleri kaba uymayan şeyler için tek çare **“tartı sistemi”** oldu.
- İlk Teraziler: İlk terazileri **eski Mısırlıların** yaptığı sanılıyor. Değeri az olan maddeler için kaba teraziler tahtadan, altın gibi kıymetli şeyler için hassas teraziler ise büyük bir dikkatle madenden yapılıyordu.