Uşak halıları neden dünyaca ünlüdür? Yunan komutan Trikopis’in esir alındığı Zafer Anıtı nerede? Murat Dağı (2.312 m), Banaz Çayı ve Uşak Şeker Fabrikası’nın il ekonomisine katkısı hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
Uşak’ın toprakları, yüksekliği kuzeydoğudan güneybatıya doğru alçalan bir yayla durumundadır. Kuzey, kuzeydoğu ve doğu kesimleri dağlık olduğu halde güneybatısını 1.000 m’nin altındaki ovalar kaplar.
Başlıca Dağlar
- Murat Dağı (2.312 m): İlin en yüksek dağıdır, Kütahya sınırı üzerinde bulunur.
- Burgaz Dağı (1.930 m): Sivaslı ilçesinin doğusunda Afyonkarahisar sınırındadır.
- Elmalı Dağı (1.560 m): Uşak Ovası’nın kuzeyinde bulunur.
Başlıca Ovalar ve Platolar
En önemli ovalar Banaz Çayı etrafında bulunan Banaz Ovası ile, bu ovanın batısındaki Uşak Ovası’dır. Murat ve Burgaz Dağları’nın 1.000 m’den sonraki yüksekliklerinde küçük platolar bulunur.
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Gediz Nehri, ilin kuzeybatısından geçer. Başlıca kolu Karabol Deresi’dir.
- Banaz Çayı (170 km): Murat Dağı’nın güneydoğu eteklerinden çıkar ve Büyük Menderes Nehri’nin önemli kollarından biridir. İlin güney sınırında Büyük Menderes Nehri’ne katılır.
- Dokuzsele Deresi: Uşak şehrinin içinden geçer ve 1972 yılında taşarak çevresine zarar vermiştir.
Başlıca Göller
İlde önemli göl yoktur. Kaplıca suları vardır.
🌥️ İKLİM
Uşak ilinde Akdeniz ikliminin karasal tipi egemendir. İç Anadolu’nun kara iklimi ile Ege kıyılarının Akdeniz ikliminin burada birbirine karıştığı görülür. En soğuk ay ortalaması 2 °C, en sıcak ay ortalaması 23 °C; bugüne kadar görülen en düşük ve en yüksek ısılar -24 °C ve 39,8 °C’dir. Yıllık ortalama yağış tutarı 535 mm’dir.
Yağışın mevsimlere göre dağılışı: Kışın % 43, ilkbaharda % 28, sonbaharda % 20, yazın % 9.
🌳 BİTKİ ÖRTÜSÜ
Doğal bitki örtüsü bakımından Uşak topraklarında ağaçlı step (bozkır) görünümü egemendir. Dağ yamaçlarında iğne yapraklılardan karaçam ve kızılçam ile yayvan yapraklılardan meşe ve özellikle palamut meşesi görülür. İl yüzölçümünün % 25’ten fazlasını ormanlar kaplar.
💰 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
Tarım ve hayvancılık halkın birinci derecede geçim kaynağıdır. 1980 yılında 567.325 ağaçtan 41.282 ton meyve elde edilmiştir. Ayrıca 69.305 ton sebze ürünü alınmıştır.
1980 Yılı Başlıca Üretim Miktarları (ton olarak)
- Tahıllar: Buğday (110.600), arpa (35.444).
- Endüstriyel Ürünler: Şeker pancarı (61.839), tütün (4.211), afyon (kapsül, 961).
- Meyveler: Üzüm (24.370), elma (8.722).
Hayvancılık
İl hayvancılığında, özellikle küçükbaş hayvancılık ağırlık kazanmaktadır. Hayvancılığın gelişmesi için çayır ve mera alanı azdır. Önemli oranda kümes hayvancılığı ve arıcılık yapılmaktadır. 1980 yılındaki hayvan varlığı: Koyun (377.690), kıl keçisi (161.480) baş. Aynı yıl 21.275 ton süt ve 755 ton et elde edilmiştir. Uşak nüfusunun % 50’sinden fazlası köylerde yaşar.
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
15 Temmuz 1953’te il olan Uşak’ta sanayi oldukça gelişmiştir. İldeki gelenekleşmiş sanayi halıcılıktır. İkinci Dünya Savaşı sırasında 150’ye düşen halı tezgâhı sayısı, günümüzde 2.000’e yaklaşmıştır. Yün ipliği ve boyacılık sanayii gelişmiştir. Gelişmiş hayvancılığa paralel olarak deri işleme atölyeleri (50’den fazla) vardır; işlenen deriler ihraç edilir.
1926 yılında kurulan Şeker Fabrikası ilin en önemli sanayi kuruluşudur. Yılda 25.000 tonun üzerinde şeker üreterek ilin ekonomik gelişimini hızlandırmıştır. Ayrıca un fabrikaları, ayakkabı, pamuk, peynir ve yağ yapımevleri de önemli ölçüdedir.
Uşak ilinde üretimi yapılan madenler şunlardır: Cıva (115.000 ton), demir (27.000 ton), linyit (6.000 ton), manganez (160 ton). Bunların dışında manyezit, amyant, kurşun, antimon gibi madenlerin rezerv saptama çalışmaları yapılmaktadır.
UŞAK HALICILIĞI
Uşak halıları yalnız ülkemizde değil, dünya pazarlarında da ün yapmıştır. Bir ev ve el sanatı olan halıcılığı Uşak’a Orta Asya’dan 11. yüzyılda göçen Oğuz Türkleri (Selçuklular ve Osmanlılar) getirmişlerdir. Bugün başlıca türleri “madalyonlu” ve “yıldızlı” halılardır. Esas renkler kırmızı, açık ve koyu mavi ile az oranda sarıdır.
📜 TARİH
Anadolu’da ilk siyasal birliği kuran Hititler’den önce bu bölgenin Luviler’in istilâsına uğradığı anlaşılmıştır (M.Ö. 2500). M.Ö. 8. yüzyılda Frigyalılar, M.Ö. 620’de Lidyalılar’ın egemenliği başladı. M.Ö. 546’da Persler bütün Anadolu’yu ele geçirdiler. O dönemlerde yapılan “Kral Yolu” adını taşıyan büyük ticaret yolu Efes’ten başlayıp, Uşak’tan geçerek İran’daki Persepolis şehrinde sona erdi.
M.Ö. 334 yılında Makedonya Kralı Büyük İskender tarafından zaptedilince Temenothyrae ve sonraları Romalılar döneminde Flaviopolis adını aldı. M.S. 395 yılında Roma ikiye ayrılınca, Uşak da Doğu Roma’nın payına düştü. 1071 Malazgirt Zaferi’nden hemen sonra, bölgeye göçebe Türk aşiretler yerleşti. Uşak, 13. yüzyıl başlarında Selçuklu hakanı Alâeddin Keykubat tarafından zaptedildi.
- yüzyıl sonlarında Germiyanoğulları’na geçti. 1380 yılında I. Murat “Hüdavendigâr” döneminde Germiyanoğulları, Osmanlılara bağlandı. 1391 yılında Yıldırım Bayezid Germiyanoğulları Beyliği’ne son verince, Uşak ve çevresini de Osmanlı topraklarına katmış oldu. Timur’un Ankara Savaşı’nda (1402) Yıldırım Bayezid’i yenmesi üzerine Uşak, Germiyanoğulları Beyliği’ne geçti. 1429’da II. Murad’ın saltanatı sırasında, II. Yakup Bey’in vasiyetine uyularak bu topraklar Osmanlı Devleti’ne katıldı.
Uşak, Kurtuluş Savaşı’nda Yunanlılar tarafından 29 Ağustos 1920’de işgal edildi. Yunan ordusunun başlıca karargâhlarından biri Uşak’ta kuruldu. Düşman işgaline karşı Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti kurulmuş ve “Uşak Millî Piyade Taburu” ile “Uşak Millî Süvari Alayı” askerî kuvvet olarak çevreyi korumaya başlamıştı. Yunanlılar Başkomutanlık Meydan Savaşı’nda yenilip İzmir kıyılarına kaçarken 1 Eylül’de Uşak’ı ateşe verdiler. 2 Eylül 1922’de Yunan orduları başkomutanı General Trikopis ve etrafındaki subaylar Uşak’ta esir edildiler.
Gönen köyü yakınındaki Bölmelitepe’de (Çakmaklıtepe) ele geçen düşman komutanları İsmet İnönü’ye, sonra Atatürk’e götürüldüler. Atatürk düşman generallerine kılıçlarını kendilerine geri verdi. Cumhuriyet dönemi başında Kütahya’nın bir ilçe merkezi oldu. 1953’te Kütahya’dan ve Manisa’dan ayrılan ilçelerle Uşak İli kuruldu.
🏛️ GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
Uşak’a gidenlerin, şehrin 15 km uzağındaki Göğem Köyü’nde bulunan “Zafer Anıtı"nı görmeleri gerekir. Bu anıt Kurtuluş Savaşı sonunda 2 Eylül 1922’de Yunan orduları başkomutanı General Trikopis ve etrafındaki generallerin esir edildiği yerde dikilmiştir.
Antik ve Tarihi Yapılar
- Banaz ilçesinin Ahat köyünde Roma imparatoru Traianus (Trajan) adına kurulan kentin kalıntıları vardır.
- Ulubey ilçesindeki Çırpıcılar köyü yakınında amfitiyatro, tapınak vb. kalıntılar, aynı ilçenin Sülüm enli köyünde Yunan ve Roma çağlarından kalan saray, amfitiyatro ve tapınaklar.
- Germiyanoğulları’ndan Yakup Bey tarafından 1419’da yaptırılan Ulucami.
- Diğer Camiler: Burma (Burmalı) Camisi, Kurşunlu Camisi, Çakaloz Cami (16. - 17. yüzyıl).
💃 FOLKLOR
Ege ve Orta Anadolu kültürlerinin arasında yer alan Uşak ilinin kültürü Hititler, Frigyalılar, Lidyalılar, Persler, Helenler ve Romalılar’dan etkilenerek gelişmiştir. Geleneksel kadın giyiminin başlıca parçaları uzun etekli gömlek, işlemeli kemer, dizlik denen geniş don, kolsuz iç zıbını ve yırtmaçlı entari’dir. Baş örtüleri arasında en çok fes, yazma ve tülbent görülür. Geleneksel erkek giyiminde ise poçu denen başlık, mintan, cepken, iç gömleği, kara şalvar ve yün çorap yaygındır.
İlde zeybek oyunları oynanır. Kadınlar zeybek oyunlarının yanı sıra karşılama ve kaşık oyunları da oynar. Halk müziğinde düğün havaları, zeybek havaları, ezgiler yaygındır.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Kiremitte buz musun,
Gelin misin kız mısın?
Yârim size varacağım,
Evde de yalnız mısın?
Yan Osman’ım yan.
Deniz üstünde biber,
Kayıklar gelir gider.
Ne mektup var ne haber,
Yüreğim yanar gider.
Yan Osman’ım yan.