Sakarya Nehri nereden akar, Sapanca Gölü’ne nasıl gidilir? Türkiye’nin deprem kuşağındaki bu ilde (1943, 1967 depremleri) hayvancılık ve ipekböcekçiliği nasıl gelişti? Ünlü Geyve Zeybeği ve Akova Ovası’ndaki tarım ürünleri (şeker pancarı, fındık) hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
Sakarya ilinin kuzey ve güney kesimleri dağlık, bu dağlık alanların arası ovalıktır. İle adını veren Sakarya Nehri, bu üç kesimi geçerek kuzeye doğru akar ve Karadeniz’e dökülür. Güneydeki dağlar Bolu-Ilgaz Dağları’nın bir uzantısı olarak doğu-batı doğrultusunda uzanırlar.
Başlıca Dağlar ve Tepeler
Başlıca dağlar: Karadağ (1.580 m), Keremali Dağı (Dikmen Tepesi 1.387 m), Sakarya Nehri’nin geçtiği Geyve Boğazı batısındaki Samanlı Dağları’dır.
Başlıca Ovalar ve Vadiler
Sakarya Nehri, güneyindeki Geyve Boğazı’na girmeden önce Pamukova’dan geçer. İlin orta kısmında Akova denen Adapazarı Ovası vardır. Sakarya, bu ovaları alüvyon ile doldurmuştur.
Sakarya bölgesi yurdun deprem kuşağındadır. 1943 ve 1967 yıllarında şiddetli depremler geçirmiştir.
🌊 AKARSULAR VE GÖLLER
Başlıca Akarsular
İle adını veren Sakarya Nehri güneyden kuzeye doğru akar. İl sınırları içindeki uzunluğu 160 km’dir (bütün uzunluğu 824 km). Nehir, Pamukova’da akar, Geyve Boğazı’na girer. Sapanca Gölü’nün ve Adapazarı şehrinin doğu kenarından geçtikten sonra en büyük kolu Mudurnu Çayı’nı ve Sapanca Gölü’nün fazla sularını boşaltan Çark Suyu’nu alır. Karasu yakınında Karadeniz’e dökülür.
Sakarya Nehri Kuzeybatı Anadolu’nun en büyük akarsuyudur. Getirdiği alüvyonlar sayesinde Sakarya topraklarını çok verimli hâle sokmuştur. Akış süresi rejimi düzensiz olduğu için yaz sonunda suyu azalır.
Başlıca Göller
İlde Sapanca Gölü’nden başka, Adapazarı Ovası’nda Gökçeözen Gölü, Akgöl ve Karadeniz kıyısında Acarlar gölleri vardır. Sapanca Gölü’nde 14 çeşit balık saptanmıştır. Ayrıca havuzlarda alabalık üretilmektedir.
🌥️ İKLİM
Karadeniz kıyılarında Karadeniz iklimi görülür. Güneye doğru inildikçe, denizden uzaklaştıkça iklim karasal iklime döner. En soğuk ay ortalaması 5,8 °C, en sıcak ay ortalaması 22,8 °C’dir. Bugüne kadar görülen en düşük ısı -14 °C, en yüksek ısı 41 °C’dir. Yıllık yağış ortalaması 800 mm, yağışlı günlerin sayısı 110’dur. Yaz kuraklığı yoktur. Sapanca ilçesinde yıllık yağış tutarı 7.988 mm’ye yükselir. Geyve’de yıllık ortalama yağış tutarı 616 mm’dir ve yaz kuraklığı ortaya çıkar.
🌲 BİTKİ ÖRTÜSÜ
Doğal bitki örtüsü zengindir. Ormanlar Türkiye ortalamasının üstündedir (% 35). Karadeniz kıyılarındaki ormanlarda yayvan yapraklı ağaçlar (kayın, gürgen, meşe, ıhlamur, kavak) geniş yer tutar. Güneydeki dağlarda köknar, karaçam gibi iğne yapraklılara da rastlanmaktadır. İç kısımlardaki ovalarda makiler vardır.
💲 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
Ekilebilen toprakların büyük bir bölümünde tahıl ekilir (buğday, mısır, arpa, çavdar, pirinç). En çok fasulye ekilmektedir. Patatesleri çok ünlüdür. Şeker pancarı önemlidir. Tütün en çok Hendek ve Geyve ilçelerinde üretilir. Geyve’nin Pamukova kesiminde pamuk elde edilmektedir. Ayçiçeği ve keten en çok Kaynarca ilçesinde üretilir. Fındık üretimi yapılmaktadır.
Sakarya’da Sapanca ve Geyve ilçeleri başta olmak üzere elma, erik, şeftali, armut, kiraz, kestane gibi meyveler yetiştirilir, bağcılık da yapılır.
1978-80 Yılları Ana Ürünlerin Üretim Miktarı (ton olarak)
- Şeker pancarı (415.948), Mısır (173.237), Buğday (121.313), Patates (52.777), Fındık (37.690), Elma (26.007).
Hayvancılık ve Su Ürünleri
Mandıra hayvancılığı gelişmiştir. Sığır ve dana besiciliği süt üretimini arttırmıştır. İlde arıcılık, tavukçuluk ve ipekböcekçiliği (Bursa’dan sonra ikinci sırayı alır, Japon kozası elde edilir) yapılır. Karadeniz kıyısındaki göllerde ve akarsularda balıkçılık yapılmaktadır (mersin balığından siyah havyar çıkarılır, kerevit avlanır). Karadeniz kıyılarında mersin, kalkan, lüfer, palamut, hamsi, istavrit bulunur.
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
Sanayide en ileri illerimizden biridir. Başlıca endüstri kolları şunlardır:
- Devlet Demiryolları Adapazarı Vagon Fabrikası (Şimdi tarım araçları yapmaktadır)
- Şeker Fabrikası (1953’te kuruldu)
- Türkiye Zirai Donatım Kurumu’nun Adapazarı tarım aletleri ve makineleri fabrikaları
- Otomobil lastiği fabrikası (1963’te açılmıştır)
- Yem sanayii (Adapazarı yonca kurutma tesisleri ve Adapazarı Yem Fabrikası)
- Hendek’te Tekel Genel Müdürlüğü yaprak tütün bakım ve işletme atölyeleri
- Asit sanayii, tuğla, kiremit, şişe, nişasta, süt sanayii ve çeşitli metal/makine sanayileri.
📜 TARİH
Eski çağda Hititler’in egemenliğinde kaldıktan sonra (M.Ö. 2000), Frigya ve Lidya egemenliklerine bırakmıştır. Persler’in eline geçti (M.Ö. 546). Büyük İskender Pers egemenliğine son verdi (M.Ö. 334). Daha sonra Bitinya Devleti kuruldu. M.Ö. 57 yılında son Bitinya Kralı II. Nikomedes, devletini Roma İmparatorluğu’na miras bıraktı. 395 yılında Doğu Roma’nın (Bizans) eline geçti.
Orta Çağ’da İranlı Sâsâniler’in, Müslüman Araplar’ın hücumuna uğradı. 6. yüzyılda Bizans İmparatoru Justinianus döneminde hızla kalkındı. Bugün Anijye-Adapazarı arasında bu imparatorun adını taşıyan Beşköprü hâlâ ayaktadır. Bizans egemenliği 11. yüzyıla kadar sürmüştür.
Anadolu Selçuklu Devleti’nin kurucusu Süleyman Şah, 1078 yılında İznik’i (Nikaia) aldı ve başkent yaptı. Orhan Gazi 1329 yılında Pelekanom Savaşı’nda Bizans İmparatoru Üçüncü Andronikos’u yenip İznik’i aldı. Bu tarihten sonra Osmanlılar, Sakarya toprakları da içinde olmak koşuluyla Üsküdar kıyılarına kadar Kocaeli Yarımadası’nı ele geçirdiler.
Kâtip Çelebi 17. yüzyılda yazdığı Cihannûma adlı eserinde, buralardan Ada Nahiyesi diye söz eder. Tanzimat’tan sonra 1852’de Adapazarı, İzmit Sancağı’na bağlı bir kazanın merkeziydi. Şehir Kurtuluş Savaşı’nda 25 Mart 1921’de Yunanlılar tarafından işgal edildi. Aynı yılın 25 Haziran’ında geri alındı. 1943 ve 1967 yıllarında Adapazarı’nda iki büyük deprem oldu. 1954 yılında İzmit ilinin doğu bölümündeki toprakları içine almak üzere kurulan Sakarya ilinin merkezi Adapazarı oldu.
🏛️ GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
Sakarya ilinin Karadeniz kıyılarındaki Karasu ilçesi göz alabildiğine uzanan ince kumlu plajlarıyla turist çeker. Sapanca kıyıları kadar bu gölün güneyindeki Keltepe, manzarasının güzelliğiyle de ün yapmıştır.
Adapazarı yakınındaki Sarduvan (Serdivan) adlı yer ile Kuzuluk Köyü’nün maden suyu ve kaplıcaları da tanınmıştır. Sapanca Gölü’nden çıkan Çark Suyu’nun kıyılarında ağaçlık ve gölgeli kır gazinoları ve lokantaları vardır.
Tarihi yapılar arasında Bizans İmparatoru Justinianus döneminden kalan Beşköprü ayaktadır.
💃 FOLKLOR
Sakarya’nın folkloru çok çeşitlidir. Kafkasya’dan, Balkanlar’dan, Kars, Erzurum ve diğer yerlerden gelen halkın gelenekleri bir arada yaşar. Sapanca Gölü çevresinde Trakya oyunlarının özellikleri görülmektedir. Geyve, Pamukova, Taraklı bölgelerinde; davul, klarnet, cümbüş ve keman eşliğinde «Geyve Zeybeği», «Genç Osman Karşılaması», «Mezeli» adlı oyunlar oynanmaktadır. Adapazarı-Hendek-Akyazı’yı içine alan bölgede «Tekkol», «Dörtkol», «Kaynana-Kaynata», «Akyazı Horonu» gibi oyunlar oynanır. Bölgede Karadeniz, Erzurum halk oyunları, Çerkes-Abaza, Kafkas oyunları da oynanmaktadır. «Allı Yazma Başında - Kalem Oynar Kaşında» türküsü çok ünlüdür.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Allı Yazma Başında
Allı yazma başında
Kalem oynar kaşında
Ben bir yeni yâr sevdim
On üç on dört yaşında
Allı yazma bürünür
Ucu yerde sürünür
Benim sevdiğim güzel
Nerelerde görünür
Derelerin bükleri
Ötüşür keklikleri
Hiç aklımdan çıkmıyor
Yârimin dedikleri