Palmiyegiller

🌴 KUZEY AFRİKA VE HURMA

Kuzey Afrika yerlileri, “Hurma, Allah’ın fakirlere sadakasıdır” derler. Gerçekten de iki büyük evrensel din kitabı olan Kur’an ve İncil‘de hurmadan sık sık söz edilir. Mezopotamya‘daki arkeoloji kazılarından çıkarılan 5.000 yıl öncesine ait tabletlerde hurma ağacının nasıl yetiştirileceği üzerine çeşitli bilgilere rastlanmıştır. Palmiyegiller familyasının en iyilerinden olan Hindistan cevizi ağacı da en az Hurma kadar yararlı bir bitkidir.

👨‍👩‍👧‍👦 KALABALIK BİR AİLE

Burada Palmiyegiller (Palmae) familyasının bütün üyelerinden söz etmemize imkân yoktur. Çünkü bu ailenin aşağı yukarı 4.000’e yakın üyesi vardır. Biz bu 4.000 tu¨r içinden en yaygın olanlarını ve en iyi tanıdıklarımızı inceleyeceğiz. Hurma (Phoenix dactylifera), Hindistan cevizi (Cocos nucifera), Afrika yağ palmiyesi (Elaesis guineensis), Kopernikya (Copernicia), alçak boylu Kamerops (Chamaerops humilis) Palmiyegillerin en iyi tanıdığımız türleridir. Avrupa‘da yetişen biricik palmiye türü alçak boylu Kamerops’tur. Bu ağaç geçen yüzyılda Güney Avrupa’nın kıyı ülkelerinde, özellikle Fransa’nın ve İtalya’nın kıyı şehirlerinde yetiştirilmeye başlanmıştır. Bugün bu palmiyelere ülkemizde de rastlanır. Palmiyeler (Palmiyegiller familyası üyelerinin genel adı) ince uzun boylu, narin ve bükülgen gövdeli ağaçlardır. Dallı budaklı yapıda olmayan bu ağaçların tepelerinde dev bir püskülü andıran ve koca koca yapraklardan meydana gelen büyük bir çelenk göze çarpar. Palmiyelerin çiçekleri karışık ve çok çeşitli bir düzendedir. Hurma ağacında erkek çiçeklerle dişi çiçekler ayrı ayrı ağaçlarda ve ayrı ayrı çiçek sapları üzerinde bulunur. Hindistan cevizinde ise erkek ve dişi çiçekler aynı ağaç üzerinde ve aynı çiçek sapında toplanmışlardır. Palmiyegillerde çiçeklerin salkım durumunu meydana getiren düzene rejim adı verilir. Salkım, yen denilen büyükçe bir örtü yaprağının içinde oluşur. Çiçekler döllenip meyve olgunlaştıktan sonra meyvelerin meydana getirdiği rejim, yaprakların altından aşağıya doğru sarkar.

🌎 HİNDİSTAN CEVİZİNİN YETİŞME BÖLGESİ

Hindistan cevizinin anavatanının Kolombiya olduğu sanılmaktadır. Ama bu ağacın 4.000 yıldan beri Uzak Doğu‘da yetiştirildiği bilinmektedir. Bundan ötürü bitkinin bazı tohumlarının deniz akıntılarıyla Amerika kıyılarından Güneydoğu Asya‘ya sürüklendiği, hatta buradan Afrika kıyılarına ulaştığı tahmin edilebilir. Gerçekten de Hindistan cevizi, denizin üzerinde yüzdüğü gibi çimlenme özelliğini uzun süre kaybetmez. Hindistan cevizinin yetişme bölgelerini genellikle 16∘kuzey enlemi ile 25∘ güney enlemi arasına sığdırabiliriz. Ağaç bu iklim kuşağına rastlayan ülkelerin özellikle kıyı bölgelerinde yetişmekte ve tuzlu suların etkisinden hemen hemen hiç zarar görmemektedir. Böylece Hindistan cevizitipik bir tropikal bitkidir diyebiliriz.

🥥 HİNDİSTAN CEVİZİ GÖRÜNÜŞÜ

Hindistan cevizi ağacının 20−25 m yüksekliğe kadar ulaşan ince uzun bir gövdesi vardır. Gövde alt tarafında 1−1,5 m’ye kadar koni biçiminde yükselir. Burada çapı 50−70 cm’yi bulur. Bundan sonra 20−35 cm çapında ince bir sütun durumunda tepeye doğru uzar. Ağacın tepesinde tarak biçiminde dişli yapraklardan meydana gelen bir çelenk (yapraklar demeti) vardır. Her biri 4−5 m uzunluğunda olan bu yaprakların sayısı on beş kadardır.

🌸 HİNDİSTAN CEVİZİNİN ÇİÇEKLERİ

Hindistan cevizinin çiçeği denilince her şeyden önce çiçek durumundan söz etmek daha doğru olur. Çünkü bunlar çok sayıda çiçeğin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan büyük bir salkım biçimindedir. Bu çiçek salkımı hemen bir yaşındaki yaprakların koltuklarından çıkar ve sarımsı esmer renkte, yen (çiçek örtü yaprağı) denilen bir zarfın içindedir. Olgunlaşınca yen açılır ve içinden kırk kadar incecik saptan meydana gelen çiçek grubu ortaya çıkar. Bu sapçıkların en uzun boyluları üzerinde erkek çiçekler vardır. Kısa boylu sapçıkların diplerinden ise dişi çiçekler çıkar. Bunlar bazen bir bütün olarak birleşmişlerdir. Çiçek sapları yeteri kadar uzadıktan sonra meyveler gelişmeye başlar.

🌰 HİNDİSTAN CEVİZİ MEYVESİ

Hindistan cevizi ağacı, adını meyvesinin isminden alır. Ceviz diye adlandırılan bu meyve bir çeşit zeytinaltı meyvedir. İçinde bir tek çekirdeği olan bu meyve 20−30 cm uzunluğunda, 11−25 cm çapındadır. Ağırlığı 500 gr ile 1.500 grarasında değişir. Meyvedışı denilen bölüm ince, hemen hemen saydam ve su geçirmez bir yapılıştadır. Bunun altında meyveortası denilen bölüm vardır: Oldukça kalın ipliksi yapıda bir kabuktur. Meyveiçi bu tabakanın hemen altındadır. Meyveye adını veren asıl cevizcil yapı burasıdır. Sert ve odunsu olan bu bölüm sonradan çekirdeği yani taneyi meydana getirir. Çekirdeğin içinde, botanik dilinde besidokusu (albumen) denilen beyaz renkte etli bir yemiş bulunur. Bu etli bölümün içi de Hindistan cevizi sütü adı verilen bir özsu ile doludur. Besidokusu etli bölüm içinde adeta kaybolan ufacık embriyonu besleme görevini yapar. Bir Hindistan cevizi ağacı 7 ile 70 yas¸​ arasında meyve verir. Meyveler, çiçekler açtıktan 10−12 ay sonra meydana gelirler.

🛠️ HİNDİSTAN CEVİZİNİN YARARLARI

Hindistan cevizi tropikal kıyı ülkelerinin en önemli meyvelerinden biridir. Bugün modern bir insanın ihtiyacı olan hemen hemen bütün besleyici cevherleri kapsar. Hindistan cevizinin yaprakları tropikal bölge insanlarının oturdukları kulübelerin belli başlı yapı gerecidir. Ağacın genç sürgünleri sebze olarak yenir (Palmiye lahanası). Cevizin ipliksi yapıda olan meyveortası bize çok sağlam bitkisel teller sağlar. Bunlar halı, sepet, halat örgü işlerinde kullanılır. Meyvenin içindeki besidokusu çok lezzetlidir. Bu dokudan vejetalin veya kokos adı verilen besleyici birtakım yağlarçıkarılır. Ayrı olarak unu çikolata endüstrisinde kullanılır. Besidokusu suyu çekildikten sonra çekirdek durumunu alır. Bundan sıcak presleme yoluyla %63 oranında Hindistan cevizi yağı çıkartılır (Filipin Adaları bu yağın en büyük ihracatçısıdır). Besidokusunun içindeki ve meyvenin sütü denilen özsıvı vitamin yönünden çok zengin olan besleyici bir içkidir.

🌳 HURMA AĞACI

Görünüşü en az Hindistan cevizi ağacı kadar heybetli olan hurma ağacının boyu 15 ile 30 m arasında değişir. Anavatanının Asya ve Afrika vahaları olduğu bilinmektedir. Gövdesi silindir biçiminde olup pullarla örtülüdür. Bunlar eski yaprak saplarının kalıntılarıdır. Gövdenin çapı 50 cm’yi bulur. Hindistan cevizi ağacında olduğu gibi hurma ağacının da tepesinde 30−60 kadar yapraktan meydana gelen dev bir yapraklar püskülü bulunur. Yapraklar yine Hindistan cevizinde olduğu gibi tarağa benzerler.

🌼 HURMA AĞACININ ÇİÇEKLERİ

Hurma ağacının bazısında çiçekler erkek, bazısında dişidir. Erkek salkımlar üzerinde sarımsı renkte ufacık çiçeklerin bulunduğu dalcıklardan, dişi salkımlar ise uzun bir fırça biçiminde bir araya gelmiş küresel çiçekli sapçıklardanmeydana gelir. Hurma ağaçları, dişi çiçekli 100 ag˘​aca, erkek c¸​ic¸​ekli 1 ag˘​ac¸​ isabet edecek bic¸​imde dikilir.

🍯 HURMA MEYVESİ

Döllenmeden sonra dişi çiçekler meyve durumuna dönüşürler. Bunlar Hurma adını verdiğimiz ünlü meyvelerdir. Hurmabir üzümsü meyve tipidir. Başlangıçta kırmızımsı olan hurmalar olgunlaştıkça esmerleşirler. Hurmanın bir tek çekirdeği vardır. Bu boynuzsu yapıda olan bir besidokusunu kapsar. Hurma çok lezzetli ve besleyici bir meyvedir. %70 oranında glüsit (şeker çeşidi) kapsar. Bir hurma ağacı ortalama olarak 25 kg meyve verir. Ama bazı iyi gelişmiş ağaçların 100 kg’a kadar ürün verdikleri görülür. Hurma ağacı bütün kültür bitkileri arasında besleyici cevher yönünden en zengin ve yararlı olanlarından biridir.

☀️ HURMA AĞACININ YETİŞME BÖLGELERİ

Hurma ağacı 15∘ ve 30∘ enlem daireleri arasına rastlayan sıcak iklim kuşağında yetişir. Orta Doğu ve Kuzey Afrikakıyı ülkelerindeki bitkilerin büyük bir çoğunluğunu meydana getirir. Arapların bir atasözü vardır: “Hurma ağacının ayakları suda, başı ateştedir.” Gerçekten de hurma çok sıcak ve nemli bir iklimi gerektirir. Ağacın kökleri su buluncaya kadar toprağın derinliklerine iner. Bu yüzden ağacın çiçeklenme ve meyvelerin olgunlaşma dönemi her zaman kurak mevsime rastlar.

🛠️ HURMA AĞACININ YARARLARI

Hurma ağacı meyvelerinden başka kerestesiyle de çok yararlı olan bir ağaçtır. Ağacın tepesi yarıldığı zaman çok defa tabii olarak içilebilen bir özsu aşağıya doğru akar. Bu sıvı mayalanmaya bırakılırsa bir çeşit hurma rakısı meydana gelir. Ayrı olarak hurma denilen meyvesinden bazı besleyici şuruplar çıkarılır. Dünyada en iyi hurma cinsi Irak’ta yetişmektedir. Hurma çekirdekleri develerin çok sevdiği bir yemdir. Kavrulan hurma çekirdekleri kahve yerine dekullanılır. Yine Palmiyegillerden olan Fildişi ağacı (Phytelephas)’nın iri tanelerinden de yararlanılır. Tanenin içindeki boynuzsu besidokusundan Korozo denilen bitkisel fildişi elde edilir.

🌿 AFRİKA YAĞ PALMİYESİ

Bu palmiyenin de muhteşem bir görünüşü vardır. 25 m’ye yükselen boyu ve 30−60 cm’lik çapıyla tropikal Afrika’nın ünlü yabani ağaçlarından biridir. Afrika yağ palmiyesine Brezilya, Malezya ve Endonezya‘da da rastlanır. 3−4 muzunlukta olan yaprakları ağacın tepesinde 25−30 yapraklık bir grup meydana getirir. Afrika yağ palmiyesinin meyvesi zeytinsidir. 2−5 cm boyunda bir eriğe benzer. Bir ağaçta 800 ile 4.000 kadar meyve bulunur. Etli olan meyveden kırmızımsı renkte Palmiye Yağı denilen bir yağ çıkarılır. Çekirdek bademe benzer ve beyazımsı renkte bir besidokusunu kapsar. Çekirdekten de beyaz renkte ayrı bir yağ çıkartılır.

📚 PALMİYELERİN SINIFLANDIRILMASI

• Şube: Çiçekli-meyveli bitkiler (Phanerogamae)
• Alt Şube: Kapalı Tohumlular (Angiospermae)
• Sınıf: Bir çenekliler (Monocotyledoneae)
• Takım: Salkım çiçekler (Spadiciflorae)
• Familya: Palmiyegiller (Palmae)