Ova nedir ve nasıl tanımlanır? Ovalarda akarsuların neden menderesler çizdiği. Toprağın verimli olmasını sağlayan kimyasal unsurlar (Azot, Fosfat, Potas, Humus). Türkiye’deki başlıca ovalar (Çukurova, Konya, Gediz, Ergene, Iğdır) ve yetiştirilen ürünler (pamuk, tütün, çekirdeksiz üzüm, pirinç) hakkında detaylı coğrafi analiz.
🏞️ Ovalar: Coğrafi Yapı ve Tarımsal Zenginlik
Ova, derin vadilerle yarılmamış düz ve geniş kara parçalarıdır. Bir düzlüğe ova diyebilmemiz için onun yükseltisine değil, o düzlük içinde derin vadilerin bulunup bulunmadığına bakmamız gerekir (Örn: Çukurova’nın yükseltisi azken, Konya düzlüğü ortalama 1000 metredir).
Toprak Yapısı ve Akarsu Dinamikleri
Toprağın Kimyasal Bileşimi
Ovanın verimli toprağını, toz durumuna gelmiş türlü külte kırıntılarıyla çürümüş örgensel cisimler meydana getirir. Çürümüş örgensel cisimlere tarımda **«humus»** adı verilir.
- Külte Kırıntıları: Kil, kum (silis-kum) ve kireç (kalsiyum) gibi inorganik maddeler.
- Hayati Unsurlar: Ürün yetiştirilecek topraklarda **Azot, Fosfat, Potas** ve humus unsurlarının belirli bir oranda bulunması gerekir. Birinin eksikliği doğal veya yapma (suni) gübrenin karıştırılmasıyla tamamlanır.
Akarsular ve Menderesler
Ovalarda akarsuların hızı az olduğundan **menderesler** (kavisler/eğmeçler) meydana getirir. Toprak yüzeyi düz olduğundan akarsular hızlı akmaz ve her rastladığı engelde yön değiştirir.
Tarıma Elverişli Olmayan Ovalar
Bazı ovalar, dağlara yaslanan bölümleri veya çakıllarla kaplı yüzeyleri nedeniyle tarım için elverişli değildir. Toprağın killi olduğu ovalarda ise kilin suyu derinlere salmamasından dolayı sular birikinti yaparak **bataklıkları** meydana getirirler. Bugün, bataklıklar kanallar yardımıyla boşaltılarak hem ekim alanı artmakta hem de sıtmanın önü alınmaktadır.
Türkiye’deki Başlıca Ovalar ve Tarım Ürünleri
1. Kuzey Anadolu Bölgesi Ovaları (Karadeniz)
- Oluşum: **Kızılırmak** ve **Yeşilırmak** deltalarının alüvyonlarıyla oluşan **Bafra ve Çarşamba** ovaları en büyükleridir.
- Tarım: Çeşitli tahıl, keten, kenevir ve yemişler yetiştirilir. Çarşamba ovası gibi sulak yerlerde **pirinç**, Bafra ve Düzce ovalarında **tütün** üretilir.
2. Güney Anadolu Bölgesi Ovaları (Akdeniz)
- Oluşum: Seyhan ve Ceyhan gibi nehirlerin alüvyonlarıyla oluşan **Adana Ovası** (Çukurova ve Yukarıova) en büyüğüdür.
- Tarım: Ülkemizin en zengin tarım alanıdır. Başta **pamuk** olmak üzere, turfanda sebzeler, portakal, limon, susam ve pirinç yetiştirilir. (Yüksek olan Elmalı Ovası’nda tahıl hâkimdir.)
3. Doğu Anadolu Bölgesi Ovaları
- Oluşum: Volkanlardan çıkan lâvların birikmesiyle oluşan **Volkanik Ovalara** rastlanır (Pasinler ve Erzurum ovaları).
- Tarım: Çukur ovalarda (Iğdır ve Malatya) **pamuk, pirinç** ve çeşitli sebzeler yetişir. 1900 m’den daha yüksek olan **Erzurum Ovası’nda** ise ancak **arpa** ile patates ve lahana gibi sıcağı gerektirmeyen sebzeler yetişir.
4. İç Anadolu Bölgesi Ovaları
- Yapı: Yüksek yaylalarla ayrılmış çanak biçimli ovalar göze çarpar (Konya-Ereğli, Eskişehir Ovaları).
- Tarım: **Konya Ovası’nda** öteden beri **tahıl** yetiştirilir. Eskişehir Ovası’nda **tahıl ve şeker pancarı** ekimi önemlidir.
5. Batı Anadolu Bölgesi Ovaları (Ege)
- Zenginlik: Ova yönünden en zengin bölgemizdir. Ege denizine dökülen nehirlerin suladığı **Bakırçay, Gediz, Küçük Menderes, Büyük Menderes ovaları** en önemlileridir.
- Tarım: **Gediz ve Küçük Menderes** ovalarında tütün, pamuk, susam ve çok çeşitli ürünler yetiştirilir. **Çekirdeksiz üzüm** (Gediz) ve **incir** (Büyük Menderes) bu bölgenin baş ürünleridir.
6. Marmara Bölgesi Ovaları
- Yapı: Doğu-batı doğrultulu çukurlar (İzmit Körfezi, Sapanca Gölü, **Adapazarı Ovası**) ve Trakya’da **Ergene Havzası** bulunur.
- Tarım: **Bursa Ovası** bugün, Türkiye’de en çok **şeftali** yetiştirilen bir yerdir. Diğer ovalarda başta **tahıl** olmak üzere, **şeker pancarı, ayçiçeği, meyve ve sebze** yetiştirilir. Pamukova bir tahıl deposudur.
Ovaların Oluşum Şekilleri
Ovalar, oluşum biçimlerine göre dört ana başlıkta incelenir:
- BİRİKİM (ALÜVYON) OVALARI: Akarsuların, deniz dalgalarının veya buzulların taşıyıp biriktirdikleri molozlardan meydana gelmiştir. (Türkiye’deki deltaların çoğu böyledir).
- AŞINIM OVALARI: Akarsuların veya dalgaların aşındırmasıyla oluşmuş yalama ovalar (peneplen) ve kıyı düzlükleridir.
- VOLKANİK OVALAR: Volkanlardan çıkan lâvların birikmesiyle oluşan ovalardır (Doğu Anadolu’daki Pasinler ve Erzurum ovaları).
- DENİZLERDEN KAZANILAN OVALAR: İnsanların çalışması ile denizlerden kazanılan ovalardır (Örn: Hollanda’nın batı toprakları).