Kâğıt yapımında kullanılan ana madde selüloz nasıl elde edilir? Sülfit selülozu ve sut selüloz yapımının kimyasal süreçleri. Kâğıt makinesinin çalışma aşamaları (yürüyen elek, silindirler) ve Türkiye’deki en büyük kâğıt fabrikası SEKA’nın kuruluşu (1936) ve tarihi.
🌲 Kâğıt Üretimi: Odun Liflerinden Selüloza
Kâğıt yapımında kullanılan bellibaşlı madde **ODUN**’dur. Genel olarak kâğıdın elde edildiği ağaç cinsleri şunlardır: **Kavak, çam, köknar, lâdin ve selvi**.
Selüloz Nedir?
Endüstride kullanılan **selüloz**, ağaç hücrelerinin zarının esas maddesini teşkil eder. Selüloz, bitki vücudunda önemli bir madde olan **«lignin»** ile birlikte bulunur. Kâğıt yapımında kullanılan selülozu elde etmek için onu bu lignin maddesinden kimyasal yollarla ayırmak gerekir.
Kâğıt Yapım Yöntemleri
1. Odun Hamurundan Kâğıt Yapma (Kaba Kâğıt)
Kaba kâğıt ve mukavva yapmak için odun, doğrudan doğruya hamur durumuna getirilir:
- Köknar ve lâdin tomrukları kabuklarından temizlenir ve 1-2 metre boyunda kesilir.
- Değirmenlerde öğütülür ve suyla karıştırılarak hamur yapılır.
- Elde edilen bu hamur, kâğıt makinelerinden geçirilerek kaba kâğıt ve mukavva yapılır.
2. Selülozdan Kâğıt Yapma (İyi Cins Kâğıt)
İyi cins kâğıt, **sülfit selülozundan** ve **sut selülozdan** yapılır. Bu hamurlar, ağaç liflerinin kimyasal işlemlerden geçirilmesi yoluyla elde edilir:
- Kabuğundan temizlenmiş çam ve kavak ağaçları kütük durumuna getirilir, yıkanır ve özel doğrama makinelerinde **yonga biçiminde kıyılır**.
- Yongalar, 300 metreküplük pişirme kazanlarındaki suyun içine atılır.
- **Sülfit selülozu** için suya kalsiyum hidrosülfit, **sut selülozu** için ise sodyum hidroksit (NaOH) eriyiği katılır.
- Bu «yonga çorbası» 3 atmosfer basınç altında 20 saat, 140-150 derece buharla pişirilir.
- Pişirme sonucu lignin ve öbür maddelerden ayrılmış olan selüloz hamuru, yıkanıp beyazlatıldıktan sonra preslenerek kalın levhalar durumuna getirilir.
Kâğıt Fabrikalarında Son İşlemler
Kâğıt fabrikaları, selüloz levhalarını **«rafinatör»** denilen inceltme makinelerinde işler:
- Suyun içinde şişen ve yumuşayan selüloz, döner bıçakların altında kıyılır.
- Kâğıdın mürekkebi yaymaması için hamura **reçine, tutkal, şap ve biraz da nişasta** katılır.
- Parlatma işini kolaylaştırmak ve lifler arasındaki boşlukları doldurmak için de hamurun içine **kaolin ve talk** gibi maddeler katılır.
Kâğıt Makinesi ve Ayrıntıları (100 metre uzunluğunda)
İnceltilmiş selüloz hamuru, borularla kâğıt yapan makineye yollanır. Makinenin bir ucundan verilen sulu hamur, sonunda incecik bir kumaş gibi bobinlere sarılır.
| Bölüm Adı | İşlevi |
|---|---|
| HAVUZ | Sulu hamur, altı yarık borularla makinenin başındaki havuza gelir. |
| YÜRÜYEN ELEK | Sulu hamur, bakır bir elek üzerine dökülür. Sallanan elek, suyun süzülmesini ya da emiciler yoluyla çekilmesini sağlar ve nemli bir kâğıt durumu oluşur. |
| SIKIŞTIRMA SİLİNDİRLERİ | Nemli kâğıt, silindirler arasından geçerken istenilen kalınlığın elde edilmesi için sıkıştırılır ve düzeltilir. |
| KURUTMA SİLİNDİRLERİ | Kâğıt, burada buharla ısıtılmış silindirlerden geçerek iyice kurur. |
| PERDAHLAMA VE PARLATMA SİLİNDİRLERİ | Bu silindirler kâğıda son parlaklığını ve düzgün biçimini verir. |
| BOBİN | Kâğıt şeridi, döner bıçaklarla kenarları kesilerek bobin biçiminde sarılır. |
Kâğıdın Kısa Tarihi ve Türkiye’deki Durum
- **Tarihçe:** Kâğıt yapmayı ilk başaranlar **Çinliler**dir. Bilinen ilk kâğıt yapımevi 652 yılında **Semerkant’ta** kurulmuştur. Kâğıt yapımı 13. yüzyılda Kuzey Afrika yoluyla Endülüs’e, oradan da İtalya ve Avrupa’ya yayılmıştır.
- **Osmanlı:** İstanbul’un fethinde (1453), şimdiki Kâğıthane köyü yakınında bir kâğıt değirmeni işletilmekteydi. 18. ve 19. yüzyıllarda Boğaziçi ve Üsküdar’da kâğıt yapımevleri vardı.
- **Türkiye:** Yurdumuzdaki en büyük selüloz ve kâğıt işletmesi **İzmit’teki «SELÜLOZ VE KÂĞIT FABRİKALARI» (SEKA)’dır**. 1936 yılında işletmeye açılan SEKA’nın üretimi, 1972 yılında 259.170 tona ulaşmıştır.