Kütahya’da dünyaca ünlü çinicilik sanatı nerede ve ne zaman başladı? Germiyanoğulları Beyliği’nin başkenti neresidir? Seyitömer linyit yatakları, Porsuk Çayı, Yoncalı Kaplıcaları ve Aizanoi Antik Kenti (Zeus Tapınağı) hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
Kütahya ili, İçbatı Anadolu’nun eşiği sayılan ve yüksekliği 1.100-1.200 m arasında değişen geniş bir yayla üzerindedir. İlin % 31,5’ini platolar kaplar. Kütahya topraklarının % 11’ini ovalar kaplar. Arazi çok sayıda akarsu vadisiyle parçalanmıştır.
Başlıca Dağlar
- Eğrigöz (2.181 m)
- Akdağ (2.039 m)
- Gümüşdağ (Nalbant Tepesi 1.901 m)
- Türkmen (1.826 m)
- Simav (Ziyaret Tepesi 1.800 m)
- Yellice (İncebel Tepesi 1.764 m)
- Yeşildağ (Tepslketepe 1.533 m)
Başlıca Ovalar ve Vadiler
- Kütahya Ovası: 93 km2’lik bir alanı kaplar. Yüksekliği 930 m’dir. Merkez ilçesi bu ovanın kıyısındadır. Hayvancılık ve tahıl tarımı yapılır.
- Yoncalı Ovası: Ortalama yüksekliği 1.000 m’dir. Orta kısımlarında sıcak su kaynakları yer alır.
- Köprüören Ovası, Altıntaş, Aslanapa, Örencik ve Simav Ovaları.
- Vadiler: Kocasu Vadisi (Tavşanlı Ovası’na açılır), Emet Çayı ve Kocaçay Vadileri.
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Başlıca Akarsular
İlin başlıca akarsuları Porsuk, Felent, Gediz, Emet Çayları ile, Kocasu ve Kocaçay’dır.
- Porsuk Çayı: Murat Dağı’nın kuzeydoğusundan doğar, menderesler çizerek il toprakları dışına çıkar. Felent Çayı (50 km) Porsuk’un kollarındandır.
- Gediz Çayı: Murat ve Eğrigöz Dağları’nın eteklerinden doğar. Düzenli bir rejime sahiptir ancak baharda taşar.
- Emet Çayı: Şaphane Dağı’nın kuzey eteklerinden doğar ve kuzeybatıya yönelir.
Başlıca Göller ve Barajlar
Kütahya göl bakımından zengin değildir. İlde Simav Gölü (5 km2, bir bölümü sazlık) ile, Porsuk ve Enne Baraj Gölleri vardır. Porsuk Baraj Gölü sulamada ve taşkınları önlemede; Enne Baraj Gölü ise içme suyu sağlamak amacıyla kurulmuştur.
🌥️ İKLİM
Kütahya ilinin iklimi, İç Anadolu, Ege ve Marmara iklimleri arasında geçiş iklimidir. İlde yıllık ortalama sıcaklık 10,6 °C, en yüksek ısı 36,8 °C, en düşük ısı -28,1 °C’dir. Yıllık ortalama yağış miktarı 546,6 mm’dir.
🌳 BİTKİ ÖRTÜSÜ
Bitki örtüsü ormanlıktır. Ormanlar 567.079 hektarlık bir alanı (% 47,7) kaplar. Korularda karaçam, kızılçam, ardıç, sarıçam, kestane ve kavak gibi ağaçlara rastlanır.
💰 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
Kütahya ilinde, tarımda en önemli yeri tarla bitkilerinin üretimi tutar. En çok tahıllar ve baklagiller yetiştirilir.
1978-80 Yılları Başlıca Üretim Miktarları (ton olarak)
- Şeker pancarı (199.200), Buğday (230.360), Arpa (103.600).
- Sanayi Ürünleri: Kenevir (lif, 2.180), haşhaş (sakız, 1.660).
- Sebzeler: Patates (25.980), soğan (7.300).
İlin sulanabilen arazilerinde sebzecilik yapılır (lahana, ıspanak, kabak, marul, hıyar). Gediz’de açılan bir konserve fabrikası, sebzeciliğin önem kazanmasına yol açmıştır. Meyvecilik ve bağcılık da yapılır. Bağlarda sofralık ve şaraplık üzümler üretilir.
Hayvancılık
Kütahya ilinin ekonomisinde, bitki üretiminden sonra en önemli uğraş hayvancılıktır. En çok koyun (Dağlıç cinsi), tiftik keçisi ve kıl keçisi beslenir. Sığır, manda, at ve eşek yetiştirilir. Kümes hayvancılığı da önemlidir. Göllerde akbalık, sazan, yayın, kefal, sarıbalık gibi balık türleri vardır.
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
Sanayide hızla ilerleyen bir ildir. Kütahya-Balıkesir demiryolunun yapılması Seyitömer, Tunçbilek, Değirmisaz linyit yataklarının işletilmesini kolaylaştırmıştır.
Başlıca sanayi kuruluşları: Kütahya Azot Sanayii İşletmeleri, Kütahya Şeker Fabrikası, Sümerbank Kütahya Seramik Fabrikası, Garp Linyitleri İşletmesi ve Etibank Emet Kolemanit İşletmeleri.
İlde madencilik önemli yer tutar. Linyit, manyezit ve bor tuzu yatakları vardır. Türkiye’nin en bol linyit alanları Kütahya’dadır. Emet’te kömür yatakları, Simav’da krom işletmeleri, mermer yatakları vardır. İlde bunların dışında bakır, kurşun, çinko, demir, feldispat ve kaolin madenleri saptanmıştır.
KÜTAHYA’DA ÇİNİCİLİK
Dünyaya ün salmış Türk çiniciliğinin merkezi Kütahya’dır. Yurdumuzda yapılan camiler, çeşmeler ve kervansarayların Kütahya çinileriyle süslenmesine önem verilmiştir. İlde çinicilik Selçuklu Türkleri döneminde başlamış, Osmanlı Türkleri tarafından ilerletilmiştir.
📜 TARİH
Kütahya’nın zengin tarihi Hititler çağına kadar uzanır. Frigya ve Lidya devletleri bu bölgeyi egemenlikleri altına almışlardı. Daha sonra Persler’le Büyük İskender arasında el değiştiren şehir Roma İmparatorluğu’na, 395’ten sonra Bizans’ın payına düştü. Kütahya, Ortodoksluğun yayıldığı çağlarda piskoposluk merkeziydi.
Alp Arslan’ın Malazgirt Zaferi’nden sonra Kutalmışoğlu Süleyman Bey tarafından Bizanslılardan fethedilerek Türk topraklarına katıldı. Bizans imparatoru Romanos Diogenes’in tahtına göz diken düşmanları, onu Kütahya’ya sürdükleri gibi, gözlerini de burada oydurmuşlardır. Kütahya, Selçuklu hükümdarı Alâeddin Keykubat tarafından 1233’te kesinlikle Türk topraklarına katıldı.
Anadolu Selçuklu Devleti’nin son yıllarında Kütahya merkezi olmak üzere Germiyanoğulları Beyliği kuruldu (1260). Germiyanoğulları’ndan Süleyman Bey, Mevlânâ’nın torunu Sultan Veled’in kızı Mutahhara Hatun’la evlendi. Bu evlilikten doğan Devlet Hatun, Şehzade Bayezid’e (Yıldırım Bayezid) verilerek Osmanlı Türkleri ile akrabalık sağlandı. Kütahya, Simav ve Tavşanlı şehirleri Devlet Hatun’un çeyizi olarak Osmanlılar’a verildi.
Germiyanoğlu Yakup Bey, sonunda ülkesini Osmanlılar’a bırakmak zorunda kaldı. Timur’un Ankara Meydan Savaşı’nda Yıldırım’ı yenmesi üzerine Germiyanoğulları da yeniden bağımsızlıklarını elde ettiler. Germiyanoğulları’nın son hükümdarı Mehmet Bey, ölürken ülkesinin Osmanlı topraklarına katılmasını vasiyet etti. Böylece 157 yıllık bir süre Kütahya’da egemenlik kuran Germiyanoğulları devleti sona erdi (II. Murat dönemi).
Anadolu Beylerbeyiliği merkezinin sonraları Kütahya’ya kaldırılmasıyla şehrin önemi arttı. Kanuni Sultan Süleyman’ın oğullarından Şehzade Bayezit ve Şehzade Selim, burada sancak beyliği yaptılar. II. Selim, Kütahya’dan hızla İstanbul’a gelerek tahta çıktı.
Kütahya, 1833’e kadar Osmanlı İmparatorluğu’nun birinci dereceden önemli şehirlerinden biri ve Anadolu Beylerbeyiliği’nin merkezi olarak kaldı. 1921 yılında Yunan saldırısına uğradı. Düşman tarafından yıkılan ve yakılan şehir 30 Ağustos 1922 Zaferi’nden sonra Yunanlılar’dan geri alındı.
Kütahya Cumhuriyet’ten sonra yeniden canlandı. 1931 yılında Balıkesir’in demiryolu ile Marmara Bölgesi’ne bağlanması ve Eskişehir-Afyon demiryolunun il sınırları içinden geçirilmesi Kütahya’nın yeniden gelişmesini sağladı.
💃 FOLKLOR
Kütahya ilinde geleneksel giysiler, yavaş yavaş varlığını kaybetmektedir. Kadınlar özel günlerde “ağır elbise” denen, çatal ağ denen şalvar, bindallı, çatıkılı, çâr, çarşaf, bino denen fes, fermene ve işlemeli yün çoraptan oluşan giysiyi giyer. Geleneksel erkek giyiminde mintan, hırka, cepken, şalvar ve çarık yaygındır. İlde zeybek oyunları ve kaşıklı oyunlar oynanır. İlin halk müziğinde de zeybek havaları yaygındır. “Tıpır tıpır yürürsün” ve “Havada turna sesi gelir” türküleri ünlüdür.
🏛️ GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLER
İlk çağlardan yakın tarihlere kadar çeşitli uygarlıkların kaynaştığı Kütahya’da, birçok ünlü eser yer alır.
Antik ve Bizans Dönemi Eserleri
- Aizanoi Zeus Tapınağı: Kütahya’nın Çavdarhisar köyünde bulunan ve ilk çağlardan kalma Aizanoi şehri yıkıntılarındadır.
- Kütahya Kalesi: Bizans çağının en ünlü yapısıdır. 70 kadar burcu olan bu kalenin çevresi 3.500 metreyi bulur.
Selçuklu ve Germiyanoğulları Dönemi Eserleri
- Karacaviran Ribatı (Tekke): Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından yapılmıştır.
- Yoncalı Ilıca Hamamı: Sultan Alâeddin Keykubat tarafından yaptırılmıştır.
- Germiyanoğulları Dönemi: Vâcidiye Medresesi, Yukarı Kale (Süleyman Şah) Camisi, Kurşunlu (Kasım Paşa) Camisi, Çatal Mescit ve Yakup Bey Medresesi.
Osmanlı Dönemi Eserleri
- Yıldırım Bayezit Camisi: Yıldırım Bayezit, Sancak Beyi olarak bulunduğu yıllarda kendi adıyla anılan ilk Osmanlı Türk Camisi’ni yaptırmıştı. Kanuni Sultan Süleyman tarafından Mimar Sinan’a tamir ettirilmiştir.
- Diğer Camiler: İshak Fakih, Muslihittin Mustafa Bey, Karagöz Ahmet Paşa, Hatuniye, Alo Paşa Camileri, Müftüzade İbrahim Ethem Bey Camisi.
- Hamam ve Kütüphaneler: Sadrazam Rüstem Paşa tarafından yaptırılan Balıklı Hamamı ve Medresesi, Vahit Paşa Kütüphanesi, Müftüzade İbrahim Ethem Bey Kütüphanesi.
Bugün Kütahya Müzesi durumuna getirilen Vâcidiye Medresesi ile Vahit Paşa Kütüphanesi, birçok değerli eserin toplandığı tarihî yapılardır.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Altıntaş içinde kına ezdiler,
Gümüş tarak ile zülfüm bozdular.
Yatsıya varmadan başım çözdüler,
Irak yakın deme anam gel bana.
Kızım işkencede diye ağlama.