Isparta’da gül yağı nasıl üretilir, halıcılık ne zaman başladı? Türkiye’nin 4. büyük gölü Eğirdir’e nasıl gidilir? Dedegöl Dağı (2.892 m), Keçiborlu kükürt yatakları ve Hamidoğulları Beyliği tarihi hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
İl, Göller Bölgesi’nin orta kesiminde yer alır. Yöre, kalker yapılı çukur alanları kuşatan dağlardan meydana gelmiştir. Isparta Ovası, bu çukur alanların en önemlisidir.
Başlıca Dağlar
- Dedegöl Dağı (2.892 m): İldeki en yüksek dağdır.
- Sultandağı (Gelincik Tepesi 2.610 m)
- Kuyucak Dağı (Kocabulduk Tepesi 2.337 m)
- Davras Dağı, Barla Dağı, Akdağ.
Başlıca Ovalar ve Platolar
Isparta Ovası’nın yanı sıra Bozanönü ve Kuleönü Ovası vardır. İlin % 14,8’ini kaplayan platoların (Atabey, Barla, Senirkent, Avşar) yüksekliği kuzeyde 2.000-2.500 m’ye ulaşır. Yaylalar, il topraklarının % 1’ini teşkil eder.
💧 AKARSULAR VE GÖLLER (Göller Yöresi)
İl toprakları, Antalya, Burdur Gölü, Beyşehir Kapalı Gölü ve Eğirdir Kapalı Gölü havzaları olmak üzere dört havzaya ayrılmış durumdadır.
Başlıca Akarsular
- Aksu: Isparta bahçelerinin sulanmasında kullanılır. Burdur ve Antalya il alanlarına girer ve Akdeniz’e dökülür.
- Köprü Suyu: Kuyucak Dağları ile Göl Dağları arasında kalan havzanın sularını toplayarak Akdeniz’e dökülür.
- Eğri Çayı: Sultandağları’nın güneyinden doğarak Beyşehir Gölü’ne dökülür.
Başlıca Göller
- Eğirdir Gölü: Türkiye’nin 4. büyük gölüdür. Yüzölçümü 517 km2, denizden yüksekliği 1.000 m’dir. Suyu tatlıdır. Gölde Can Ada ve Yeşil Ada adında iki ada vardır. Kovada 1 ve Kovada 2 Elektrik Santralleri’nin su ihtiyacını karşılar.
- Kovada Gölü: Eğirdir Gölü’nün güneyinde yer alır. Ulusal parktır ve elektrik enerjisi üretilir.
- Gölcük Gölü: Krater gölüdür. Denizden yüksekliği 1.300 m’dir.
🌥️ İKLİM
Isparta’nın iklimi, sıcak yaz ayları ve soğuk kış mevsimleriyle daha çok bir kara iklimini andırır. Yıllık sıcaklık ortalaması 12,2 °C’dir. Yıllık yağış ortalaması 619,3 mm’dir. En yağışlı aylar Aralık ve Ocak, en yağışsız aylar ise Temmuz ve Ağustos’tur.
🌳 BİTKİ ÖRTÜSÜ
İlin büyük bir kesiminde ormanlar bakımsızlık nedeniyle yok olmuştur. İlin güneyinde genellikle köknar ve başka iğne yapraklı ormanları vardır. 1.500 m kadar yüksekliklerde makilere ve meşe ormanlarına rastlanır. Davras Dağları’nın eteklerine kadar Akdeniz bitkilerinden mersin, zeytin, nar ve incir yetişir. Kızılçam, ardıç, sedir de sık rastlanan ağaçlar arasındadır.
💰 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
Isparta, yetiştirdiği gülleri ile ün salmış bir yöremizdir. Kuru tahıl ekimi ön planda gelir. Haşhaş ve aspir gibi bitkilerin yanı sıra meyvecilik de önemlidir.
1978-80 Yılları Başlıca Üretim Miktarları (ton olarak)
- Meyve: Elma (116.700), armut (3.400).
- Tahıllar: Buğday (71.686), arpa (46.468).
Isparta hayvancılık açısından yurdumuzun önde gelen illerindendir. Özellikle varlığını hâlâ sürdüren göçebe aşiretler (Akkeçili, Karakeçili vb.) hayvancılık potansiyelini yüksek tutmaktadır. Egemen koyun ırkı dağlıç, egemen keçi ırkı kıl keçisidir. 1980 yılında 57.270 ton süt ve 170 ton bal elde edilmiştir.
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
Sanayi yönünden Isparta denince akla Isparta halıları gelir. Halıcılığın gelişimi iplik, pamuk ipliği ve boyama fabrikalarının kurulmasına yol açmıştır. 1935 yılında Gülyağı Fabrikası üretime geçti. 1970’li yıllarda gül yağı üretimi basit üretim biçiminden, fabrika üretimine geçmiştir. Orman ürünleri sanayii, çimento ve tuğla fabrikaları da bulunmaktadır.
Isparta’da madencilik ekonomik açıdan önemli bir değer taşımamaktadır. Ancak, il, ülkemizin en zengin kükürt yataklarına sahiptir. Keçiborlu yöresinde bulunan kükürt rezervinin tahminen 2,5 milyon ton olduğu sanılmaktadır.
Isparta’da Güle Dair Her Şey (Gülcülük ve Gülyağcılığı)
Isparta, uçsuz bucaksız gül bahçeleriyle tanınır. Gül sevgisini aşılayan, Bulgaristan’dan gül fidanları getirten kişi Müftüzâde İsmail Efendi’dir (1892). İlkel usullerle yapılan gülyağcılığı, Cumhuriyet’ten sonra Tarım Bakanlığı’nca kurulan bir fabrika yla (1934) modernleştirildi. Dünya pazarlarında her zaman yüksek bir fiyatla alıcı bulan gülyağı, bugün Isparta halkının en önemli geçim kaynağıdır. (3-5 bin kilo gülden sadece 1 kilo gülyağı elde edilebilir.)
📜 TARİH
Hitit İmparatorluğu’nun geniş toprakları içinde yer alan bugünkü Isparta, sırasıyla Frigya, Lidyalılar ve Persler’in egemenliğine girdi. Daha sonra Büyük İskender’in Makedonya İmparatorluğu’na katıldı. İskender’in ölümü üzerine Selevkoslar’ın (Asya İmparatorluğu) payına düştü. Roma egemenliğine girdikten sonra Pisidia adıyla anıldı.
Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılması sırasında bölge Bizans’ın payına düştü. Malazgirt Zaferi’nden sonra Oğuz Türkleri’nin eline geçti. Birinci Haçlı Seferi’nden yararlanan Bizans, bölgeyi yeniden ele geçirdiyse de Isparta ve çevresi kesinlikle Türk egemenliğine girdi (1203).
1280 yılına doğru bu kesimde Hamidoğulları adıyla anılan uç beyliği kuruldu. Hamidoğulları’nın başkenti Eğirdir kasabasıydı. 1327’de Hamidoğulları beyliğinin bir kolu da Tekeoğulları adıyla Antalya yörelerine yerleşti. İlhanlı egemenliğinin kalkması (1335) üzerine Hamidoğulları kesinlikle bağımsızlıklarına kavuşabildi. Yıldırım Bayezid’in padişahlığı yıllarında bu Türk beyliğinin bağımsızlığına kesinlikle son verildi ve Osmanlı toprakları içine alındı (1391).
Isparta bu tarihten sonra hiçbir düşman saldırısına uğramayan illerimizden biridir. Osmanlı Türkleri çağında merkezi Kütahya’da bulunan Anadolu Beylerbeyiliği’nin 14 sancağından birinin merkezi, Hamidili ya da kısaca Hamid diye anılan Isparta ilimizdi. Cumhuriyet çağında il derecesine yükseltildi.
🏛️ GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
Isparta, doğal güzellikleri ve tarihi eserleri ile dikkat çeker.
Tarihi ve Mimari Eserler
- Eğirdir Kalesi: Üç yanı suyla çevrili olan Eğirdir’i karadan kuşatır. İç ve dış kale olmak üzere iki kısımdan oluşmuştur.
- Firdevs Bey Camisi (16. yüzyıl): Isparta valisi Firdevs Bey tarafından Mimar Sinan’a yaptırılmıştır. Kare planlı, kurşun kaplı beş kubbesi vardır.
- Medreseler ve Türbeler: Atabey Ertokuş Medresesi ve Türbesi (13. yüzyıl), Baba Sultan Türbesi (14. yüzyıl), Dündar Bey Medresesi (13. yüzyıl).
- Diğer Eserler: Eğirdir Kervansarayı, Uluborlu Kalesi, Ertokuş Hanı, Karabey Hamamı.
ISPARTA HALICILIĞI
Isparta, halı dokuma merkezlerinin en ünlülerinden biridir. Sanat değeri olan halı dokumacılığı, 19. yüzyılın ikinci yarısında Kayserili göçmenler tarafından başlatılmıştır. 20. yüzyıl başlarında Isparta halıları kalite ve nitelik bakımından hem ülkemizde, hem de Avrupa pazarlarında ün saldı. 1950’lerden sonra köylerde büyük ölçüde halı dokumacılığı başladı. (1979 yılında 2.250.000 m2 el dokuması halı üretildi.)
💃 FOLKLOR
Isparta ilinde değişik hayat şekilleri görülür. Uluborlu, Karacadağ ve Yalvaç yöresinde Yörükler, Yalvaç’ta Çerkesler, Keçiborlu’da Rumeli göçmenleri yaşamaktadır. Geleneksel giyimde entari, üç etek, mintan, şal kuşak vardır. Yörede evlenme yaşı erkeğin “işini eline alması”, kız için de 18-20’dir. Kız istemede görücü usulü egemendir.
Yerel Şenlikler (“Gezit”)
Bölgede her yıl tekrarlanan değişik şenlikler vardır. Bunlar üretimin çeşitli aşamalarında ortaya çıkar:
- Gül Bayramı (Mayıs)
- Kiraz Bayramı (Mayıs sonu - Haziran başı)
- Bağ Bozumu Şenlikleri (Eylül-Ekim)
Sonbaharda yapılan Ayazmana, Sidre, Bezirgân ve Zambaklı Şenlikleri, kış hazırlıklarının yapıldığı dönemdeki eğlencelerdir. Bu şenliklere Isparta yöresinde “Gezit” adı verilir. Her yerleşim merkezi “Erbaşı” adı verilen kişisini seçer ve geziye katılacak kişileri o belirler.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Garip dağın odunu,
Yakan bilir tadını.
Kız doğuran analar,
Gülsün koysun adını.
Daşlı tarla ayrıklı,
Ağam koca bıyıklı.
Çok varmayın üstüne,
Daha yeni yavuklu.