Isırganlar

İkiçenekliler sınıfının en kalabalık ve insana en yararlı olan bitki gruplarından biri şüphesiz ki “Isırganlar” takımıdır. Bu takım, incir, kenevir, şerbetçi otu, dut ağacı ve karaağaç gibi sayısız türü bünyesinde barındırır. Isırganlar takımının ortak karakterleri çiçek ve meyve bölümlerinin yapılışında ortaya çıkar.

🌿 Isırganlar Takımı ve Familyaları

İkiçenekliler sınıfının en kalabalık ve insana en yararlı olan bitki gruplarından biri şüphesiz ki “Isırganlar” takımıdır. Pek sevdiğimiz bir yaz meyvesi olan incir, tekstil endüstrisinde kullanılan değerli lifleri için yetiştirilen kenevir, hekimlik ve biracılıkta yararlanılan şerbetçi otu, yaprakları ipek böceğinin bellibaşlı besin kaynağı olan dut ağacı, kerestesi mobilyacılıkta çok aranan karaağaç, ısırganlar takımının sayısız türlerinden ancak birkaçını meydana getirir.

Isırganlar takımının bütün türlerini dört familyada toplamak mümkündür:

“Isırgangiller” (Urticaceae)
“Kendirgiller” (Cannabinaceae)
“Karaağaçgiller” (Ulmaceae)
“Dutgiller” (Moraceae)

“Isırganlar” (Urticaceae, Latince urere = yakmak, kaşındırmak), yapraklarının üzeri genellikle hav gibi incecik tüylerle kaplı olan bitkilerdir. Elle dokununca kırılan bu tüycüklerden çıkan sıvı insanın derisinde kaşındırıcı bir etki yapar.

🌱 Isırganların Ortak Karakterleri

Bitkiler Âlemi’nin sınıflandırımında da gördüğümüz gibi ortak karakterlere sahip olan bitkileri aynı grupta, örneğin bir takımda toplamak mümkündür. Bu ortak karakterler yaprak, sap, kök gibi ikincil organlardan çok çiçek ve meyve bölümlerinin yapılışında ortaya çıkar.

Isırganlar takımında, çanak ve taç yapraklar birbirinden bütünüyle ayrı bölümler durumunda değildir. Bunlar 4-5 taçlı çanak yaprağından oluşan bir kılıf bütünü meydana getirirler. Erkek organlar doğrudan doğruya bu yapraklardan çıkarlar. Yumurtalık âdeta açıktadır. Çiçeğin bütün öteki unsurlarının üzerinde hâkim bir görünüşü olan bu tip yumurtalığa “Üstel Yumurtalık” denir. İçinde bir tek yumurtacık vardır.

🌿 Isırgangiller (Urticaceae)

Bunlar aşağı yukarı 600 kadar türü olan otsu yapıda bitkilerdir. Familyanın örnek bitkisi olan, hattâ takıma da kendi adını veren “Isırgan” (Urtica) küçük başaklar biçiminde çiçekler açar. Yapraklarının kenarı testere gibi diş diştir. Kırlarda kolayca görülen bu otlar tarlalara zararlı olabilirler.

Büyük Isırgan (Urtica dioica): Isırgan türleri arasında en fazla kaşındırıcı olan bitkidir. Bitkinin yaprak ve sap bölümlerini örten tüycüklerden çıkan zehirli sıvı, tüye dokunulunca tepesindeki silis takke düşerek deriyi yakar. Kurutulan ısırganlar bu etkilerini kaybederler. Pişirilen saplarından tekstil lifleri de elde edilir.
Ak Rami veya Çin Ramisi (Boehmeria nivea): Birçok ısırgan sapı tekstilde yararlanılan lifler kapsar. Üzerinde ısırgan tüyleri bulunmayan bu otsu bitki Doğu ve Güney Asya’da geniş çapta yetiştirilir. Elde edilen lifler esnek ve sağlam olur.
Cava Ramisi (Boehmeria utilis): Cava Adası ve Malezya Yarımadası’nda yetiştirilmektedir. Tekstil yönünden çok daha yüksek nitelikte liflere sahiptirler.
Dik Yapışkan Otu (Parietaria officinalis): Sıvaları dökülmüş yıkık bahçe duvarları üzerinde sık rastlanan bu bitki, ısırgangillerin ısırıcı tüyleri olmayan bir türüdür. Özsıvısında bol miktarda potasyum nitrat bulunur ve kaynatılarak idrar üretici ilaç olarak kullanılır.
Topçu Çiçeği (Pilea cadieri): Bu bitkinin 200 kadar türü vardır. Yaprakları yer yer gümüş beyazı lekelerle bezenmiş olup genellikle Güney Amerika ve Güneydoğu Asya’da rastlanır.
Yosunumsu Topçu Çiçeği (Pilea muscosa): Bu türün en yaygın çeşididir. Tozlaşma zamanında erciğin patlamasıyla saçılan çiçek tozları havada küçük beyaz bulutlar meydana getirir.

🌳 Karaağaçgiller (Ulmaceae)

Bu familyanın bitkileri odunsu yapıda olup kuzey yarım küresinin ılıman iklim bölgelerinde yetişirler. 150 kadar çeşidi olan bu familyanın örnek bitkisi “Karaağaç” (Ulmus)’tur.

Karaağaç (Ulmus): Dik gövdeli ve bol yapraklı bir ağaçtır. Kabuğu koyu renkte ve ince ince çatlaklıdır. Yaprakları oval biçimde olup kenarları tırtıllıdır. Ağacın kerestesi serttir. Fıçı, tekerlek, çiftlik eşyası yapımında kullanılır.
Meyvesi: Karaağacın meyvesi “kapçık meyva” tipinde olup etrafında kalın ve saydam bir zar vardır. Meyve rüzgârda kolayca uçuşur ve tohumlar ağacın yapraklanması tamamlanmadan çimlenirler. Karaağaç çok uzun ömürlü bir bitkidir: 200 yıl yaşar.

🌾 Kendirgiller (Cannabinaceae)

“Isırganlar” takımının bu familyası pek kalabalık değildir. Yalnız üç türü vardır ve hepsi otsu yapıdadır. “Kendir” yahut “Kenevir” ile “Şerbetçi otu” ekonomik yönden büyük değer taşıyan iki türüdür.

Kenevir (Cannabis sativa): Yün tellerinden daha kalın olan kenevir liflerinden ip, halat, yelken bezi gibi her türlü tekstil eşyası yapılır. Kenevir, ısırgangiller gibi iki evcikli bir bitkidir. Tohum ve lif keneviri olmak üzere ikiye ayrılır. Tohumların yağı çıkarıldığı gibi kuş yemi olarak da kullanılır. Hindistan’da yetişen çeşidine “Hint Keneviri” veya “Jüt” (Forma indica) adı verilir.
Şerbetçi Otu (Humulus lupulus): Çitlerde, orman kenarlarında yetişen, 6–10 m’ye kadar yükselen sarılgan bir bitkidir. Dişi bitkide meydana gelen çiçekler koni biçimindedir. Olgunlaşınca çam kozalağına benzerler. Çiçek örtü yapraklarının dibinde “lüpülin” denilen kekremsi ama hoş kokulu bir sıvı salgılanır. Bu sıvı, bira yapımında kullanılır ve biraya kendine özgü tadını verir.