Denizli Horozu nereden çıktı, Pamukkale travertenleri nasıl oluştu? Romatizmaya iyi gelen termal sular nerede bulunur? Honaz Dağı (2.571 m), Büyük Menderes, dokuma sanayii ve Laodikeia/Hierapolis antik kentleri hakkında pratik bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
İl toprakları doğuda Teke Dağları, kuzeyde Gediz Vadisi’nin kuzey bölümü, batıda Menderes Havzası ve güneyde Dalaman Havzası ile çevrilmiştir. Denizli’nin % 47’sini dağlar, % 28’ini ovalar, % 25’ini yaylalar ve platolar meydana getirir. Topraklarının yaklaşık olarak % 96’sı tarıma elverişlidir.
Başlıca Dağlar
Denizli’nin su kaynaklarını da besleyen dağlar şunlardır:
- Honaz Dağı (2.571 m): İl merkezi ile Acıpayam arasında, üzerinde sürekli kar bulunur.
- Babadağ (2.308 m): Menteşe Dağ Sırası’nın üzerinde yer alır.
- Karcı Dağı (2.308 m): İlin güneyinde bulunur.
- Eşeler Dağı (2.254 m): Denizli-Burdur sınırındadır, Acıpayam Ovası’nı çevreler.
- Akdağ (2.249 m): Honaz Dağı’ndan sonra ilin en büyük dağıdır, Denizli-Afyonkarahisar sınırı boyunca uzanır.
- Sandıras Dağı (2.294 m), Kızılhisar Dağı (2.241 m), Bulkaz Dağı (1.990 m), Büyük Çökelez Dağı (1.850 m), Maymun Dağı (1.733 m), Sazak Dağı (1.143 m).
Başlıca Ovalar
Başlıca ovalar Sarayköy (Büyük Menderes), Denizli (Çürüksu), Tavas, Acıpayam, Kaklık ve Hanbat Ovaları’dır.
- Sarayköy Ovası: 35.000 hektar büyüklüğündedir. Büyük Menderes Nehri ve kolları ile sulandığından, özellikle pamuk üretiminde ilin en verimli topraklarıdır.
- Çürüksu Ovası: Çürüksu Çayı’nın suladığı ovadır, Pamukkale’de Sarayköy Ovası ile birleşir.
- Tavas Ovası: 30.000 hektarlık bir alanı kaplar, kuru tarım yapılabilir.
- Acıpayam Ovası: 44.300 hektarlık alana sahiptir, kuru tarım yapılabilir.
- Çivril ve Balkan Ovaları: Toplam 92.000 hektardır ve Denizli’nin en büyük düzlüğü durumundadır.
Başlıca Yaylalar
Bağbaşı ve Uzun Pınar Yaylaları (Merkez), Acıpayam Yaylası (Eşeler), Yoran Yaylası (Tavas), Homa Yaylası (Çivril).
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Denizli, Ege Bölgesi’nin üç büyük akarsuyundan biri olan Büyük Menderes’in suladığı akarsular bakımından oldukça zengindir.
Başlıca Akarsular
- Büyük Menderes: Afyonkarahisar’ın Dinar ilçesinden çıkar, Sarayköy yakınlarında Çürüksu Çayı’nı da alarak Aydın sınırlarına girer.
- Çürüksu Çayı: Honaz Dağı yörelerinin sularının toplanmasından doğar. Denizli Ovası’nı sulayarak, Sarayköy yakınlarında Büyük Menderes’e katılır.
- Dalaman Çayı: Eşeler Dağı’ndan çıkar, Büyük Menderes’ten sonra ilin en büyük akarsuyudur. Köyceğiz’de (Muğla) Akdeniz’e dökülür.
- Akçay: Bozdağ ve Sandıras Dağları’nın sularını toplayarak büyür.
Başlıca Göller ve Barajlar
- Acıgöl (Çardak Gölü): Çardak ilçesi ile Afyonkarahisar’ın Dazkırı ilçeleri arasında bulunur. Suları acı ve tuzludur.
- Diğer Göller: Çaltı (Beyler) Gölü, tatlı suları olan Karagöl (Çaybaşı), Süleymaniye Gölü (Buldan).
- Yapay Göller: Buldan Barajı (50 milyon m3 su toplama kapasiteli) ve Çivril ilçesinde bulunan Işıklı Barajı.
🌥️ İKLİM
Akdeniz ve Ege Bölgeleri arasında bulunan Denizli’de iklim, Ege Bölgesi’nin bilinen ikliminden daha serttir. Kışların ılık geçmesine karşılık, yazlar serin geçer. Yıllık yağış ortalaması 547 mm’dir. İl yılda ortalama 3,8 gün karla örtülü olarak kalmakta ve ortalama 1,7 gün donlu geçmektedir. Yıllık ısı ortalaması 15,8 °C’dir.
🌳 BİTKİ ÖRTÜSÜ
İlin genel bitki örtüsü ormanlarla, Akdeniz ikliminin egemen olduğu bölgelerde görülen makilerdir. İl ormanlarında kızılçam, sedir, meşe, kayın, karaçam ve dişbudak gibi ağaç türleri bulunur. İğne yapraklı ağaçlar daha ziyade Beşparmak Dağı, Bozdağ, Eşeler, Babadağ yörelerinde bulunmaktadır. Yapraklı ormanlar daha çok Babadağ, Çivril yörelerinde bulunmaktadır. Gireniz ve Akçay Vadileri’nde çınar, karaağaç; Kale, Çivril Uzunpınar kesiminde ardıç ormanları bulunmaktadır.
💰 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
Denizli topraklarının çok büyük bir bölümü tarım faaliyetlerine elverişlidir. Büyük Menderes’in suladığı kuzey kesimleri çok verimli topraklardan meydana gelmiştir. Orta ve doğu kesimleri Ege ve İç Anadolu Bölgeleri arasında geçiş özelliği gösterdiğinden özellikle tarıma elverişlidir.
İlde üretilen tarım ürünleri çeşitlilik gösterir. Ancak, bu ürünler içinde en önemlileri buğday, arpa başta olmak üzere nohut, pamuk ve haşhaş’tır.
1978-80 Yılları Başlıca Üretim Miktarları (ton olarak)
- Tahıllar: Buğday (223.700), arpa (117.790), mısır (33.140).
- Endüstriyel Ürünler: Pamuk (saf, 14.760), çiğit (23.620), tütün (11.100), haşhaş tohumu (1.850).
- Baklagiller: Nohut (42.150).
Hayvancılık
Hayvancılığa dayalı olarak dericilik de büyük bir gelişme göstermiştir. Hayvan besiciliğinde ağırlık koyun, kıl keçisi ve sığırda. “Denizli Horozu” bütün Türkiye’de bilinen ilgi çekici bir horoz cinsidir. Tavukçuluk ve arıcılık da gittikçe gelişmektedir. İlde 1980 yılında 31.000 arı kovanı vardır.
1980 Yılı Hayvansal Ürün Üretimi
- Süt (60.885 ton), Bal (230 ton), Et (1.325 ton), Yapağı (505 ton), Deri (112.720 ton).
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
Denizli’nin imalât sanayiindeki gelişmeler 1970 yılında başlamıştır. En önemli alan dokuma sanayiidir. 1953 yılında üretime geçen Sümerbank Bez Fabrikası ilde mevcut olan dokuma potansiyelinin gelişmesini sağlamıştır.
Diğer sanayi kuruluşları: Sarayköy Pamuklu Sanayii, Akseller Pamuklu Mensucat ve Denizli Basma ve Boyama Sanayii, Ergür Kablo Fabrikası, Denizli Boru ve Profil Fabrikası, Pişkinler Otomotiv Sanayii, Bir Emek Elektrik Sanayi ve Ticaret A.Ş., Denizli Plastik Sanayii, cam, ampul, şarap ve gıda sanayii kuruluşları.
İl ekonomisinde maden sektörünün payı pek fazla değildir. İşletilen madenler Güney, Çivril ve Kale ilçelerinde krom, Acıgöl’de sodyum sülfat ve sınırlı da olsa linyittir. Denizli’de krom üretiminin tarihçesi 19. yüzyılın ortalarına kadar uzanır. Bu yıllarda Osmanlı İmparatorluğu dünyada krom üreten tek ülke idi.
📜 TARİH
İlin toprakları üzerinde tarihten önceki çağlarda yaşayan ilk kavim Luviler’dir (M.Ö. 2500). Sonraları bu bölge sırasıyla Frigya ve Lidya Krallıkları’nın, Pers İmparatorluğu’nun (M.Ö. 6. yüzyıl), Büyük İskender’in kurduğu Makedonya Krallığı’nın (M.Ö. 4. yüzyıl), Bergama Krallığı’nın egemenlikleri altına girdi. M.Ö. 130 yılında Roma sınırları içine katılan bölge, 395 yılında Bizans’ın payına düştü.
Türkler’in bölgeyi ele geçirmesi Malazgirt Zaferi’nden sonra Kutalmışoğlu Süleyman Şah zamanındadır. I. Haçlı Seferi sonucu bölge yeniden Bizanslılar’ın eline geçti (1100). Denizli’nin kesinlikle Selçuklu Türkleri’nin egemenliği altına girmesi 1206 yılına rastlar. Selçuklular’ın son yıllarında Denizli çevresinde kurulan Ladik Beyliği (İnançoğulları), 81 yıllık bir süre (1300-1381) yönetimde kaldı.
Yıldırım Bayezit tarafından Germiyanoğulları Beyliği’nin ortadan kaldırılması (1390) üzerine Osmanlı toprakları arasına katıldı. Ankara Meydan Savaşı’ndaki yenilgi üzerine (1402) yeniden kurulan Germiyanoğulları Beyliği, Denizli bölgesini de sınırları içine aldı. Ancak kısa süre sonra Osmanlı Türkleri Denizli’yi tekrar egemenlikleri altına aldılar (1423).
Bugünkü Denizli ili, Osmanlı İmparatorluğu çağında, Anadolu Beylerbeyiliği’nin Aydın Sancağı’na bağlı bir ilçe merkeziydi. Cumhuriyet çağında il oldu.
🏛️ TURİZM
Denizli antik şehir kalıntıları, tarihî yapıları, cami ve türbelerinin yanı sıra doğal güzellikleriyle de önemli bir şehrimizdir.
Pamukkale (Doğa Harikası ve Termal Tedavi)
İl merkezinin 20 km kuzeyinde ve Küçük Çökelez Dağları’nın güney eteklerindeki Pamukkale, doğal güzelliklerinin dışında, çeşitli tedavi edici termal suları ve tarihî kalıntılarıyla bir doğa harikasıdır. Kalker ayrılarak çökme sonucunda meydana gelen birikim yamaçlarda teraslar oluşturmuştur. Bu teraslardan aşağı akan sular, sarkıt ve dikitler ile yarım daire şeklinde beyaz havuzlar meydana getirmiştir. Pamuğa benzeyen bu oluşum yöreye olağanüstü bir güzellik vermiştir.
Pamukkale termal sularının üstün bir tedavi edici gücü vardır. Romatizma, kalp yetmezlikleri gibi hastalıkların tedavisinin yanı sıra, yüksek tansiyon düşürücü, idrar söktürücü, mide ve böbrek taşlarını düşürücü etkileri olduğu ortaya çıkmıştır. Pamukkale, adını 3 km uzunluğunda bir alanı kaplayan beyaz travertenlerden almıştır.
Antik Kentler ve Tarihi Kalıntılar
- Hierapolis: Bugünkü Denizli’nin 22 km kuzeyinde ılıcaları ile ünlü Hierapolis şehri vardı (M.Ö. 190). Yörede Roma hamamı ve tiyatro en sağlam yapı olarak ortaya çıkarılmıştır. Antik şehirde iki hamam, Apollon Tapınağı, tiyatro, çeşme ve nekropol (mezarlık) kalıntıları bulunmaktadır.
- Laodikeia: Bugünkü Denizli şehrinin 8 km uzağında Frigya’nın ünlü Laodikeia şehri yer alırdı. Selevkoslar’dan Antiochus tarafından kurulmuştu (M.Ö. 3. yüzyıl). Eski şehirden günümüze en iyi korunarak ulaşan Nymphaeum’dur (çeşme).
- Diğer Şehirler: Denizli Ovası’nın batısında Hydrela, doğusunda Kolessai (yerinde Honaz kasabası), Büyük Menderes disinde Tripolis (yerinde Buldan kasabaları) şehirleri vardır.
- Diğer Tarihi Eserler: Akhan (Denizli yakınlarında), II. Murat Camisi (Honaz), Yazır Camisi (Acıpayam), Yatağan Baba Türbesi (Çal), Akköprü (Sarayköy).
💃 FOLKLOR
Denizli, ülkemizin en eski yerleşim merkezlerinden biridir. Çeşitli uygarlıkların yaşandığı yörede birtakım kültür farklılıkları görülmektedir.
Geleneksel kadın giyiminde, köylerde eski geleneklerin yaşadığı görülmektedir (şalvar, üç etek, gömlek). Erkek giyiminde ise İzmir zeybeklerinin izleri görülür. Mavi şalvarların arkası katlı ve kısadır. Kaşmir cepkenler mor ya da mavidir. Bele şal ya da Trablus kuşağı sarılır. Kuşağın üstünde silahlık, başta poşu sarılı fes ya da külah, ayaklarda dizlik, tozluk ve çizme bulunur.
Düğünler ve nişanlar Anadolu’nun diğer bölgelerinden pek farklı değildir. Düğünden bir gece önce kına gecesi yapılır. Kına gecesi eğlenceleri bitince ortaya oturtulan gelinin ağlaması için, “gelin okşaması” adı verilen mâniler söylenir. Kadınlar kına gecesi yaparken erkekler “meydan ateşi” gecesi yaparlar.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Karabaş koyunu güde güde getirdim,
Getirdim de gabardıcın dibine yatırdım.
Ablası da sağlığına ben bakırı götürdüm.
Ablası güzel kendi karabaş koyunum.
Aşar isek karlı da dağları aşalım,
Geçer isek tozlu da yolları geçelim,
Çeker isek güzelin kahrını çekelim,
Çirkinlerin kahrı çekilmez, güç olur.