Bursa’da meşhur İskender Kebabı ve kestane şekeri nerede yenir? Uludağ’a (Keşiş Dağı) nasıl gidilir? Osmanlı’nın ilk başkenti, yeşil camileri, kaplıcaları ve İznik Gölü’nün balıkçılığı hakkında tarihi ve coğrafi bilgiler.
⛰️ YÜZEY ŞEKİLLERİ
Önemli yüksekliklere ulaşmayan dağlar, Bursa ve Yenişehir ovalarıyla İznik ve Ulubat göllerinden oluşan çöküntü alanları, ilin doğal yapısını oluşturur. Ovaların yüksekliği bazı yerlerde 1.000 m’ye ulaşmaktadır. Yüksek yerlerde geniş yaylalar vardır. İlin yaklaşık % 35’i dağlık alanlardır.
Başlıca Dağlar
En önemli dağ, Uludağ’dır (2.543 m). Aynı zamanda bir turizm ve kış sporları merkezi olan Uludağ’ın kuzeyi kayalıklarla kaplıdır; doğuya doğru uzayarak Domaniç Dağları’yla birleşir. Diğer dağlar: Gökçedağ, Akdağ, Eğrigöz Dağları, Katırlı Dağları (Üçkaya Tepesi 1.283 m), Samanlı Dağları (1.119 m), Karadağ (833 m) ve Mudanya Dağları.
Başlıca Ovalar
İl topraklarında ovaların kapladığı genel alan % 17’dir. Başlıca ovalar şunlardır: Bursa (170 km2), Mustafakemalpaşa (180 km2), Karacabey (180 km2), Orhangazi (170 km2), Yenişehir (155 km2), İnegöl (148 km2), İznik (90 km2) ve Çayırköy (80 km2) ovalarıdır.
Başlıca Yaylalar ve Platolar
Yaylalar % 0,4, platolar % 47,7’lik bir alanı kaplar. Başlıca yayla ve platolar Kirazlıyayla, Yılankaya Yaylası, Kadı Yaylası, Sarıalan Yaylası, Kocayayla, Yumaklı, Ağaçlıkaya, Arapoturağı, Paşaçayırı, Zirve, Domaniç, Dolubaba, Hamuralanı’dır.
💧 AKARSULAR VE GÖLLER
Evliya Çelebi Bursa’dan söz ederken «… velhasıl Bursa, sudan ibarettir» der (kaplıcalar için). Fakat Bursa, akarsu yönünden pek zengin değildir.
Başlıca Akarsular
İlin en büyük akarsuyu Nilüfer Çayı’dır (87 km). Uludağ’ın güneyinden doğar ve Susurluk Çayı’na karışır. Mustafakemalpaşa Çayı’na Çavdar Suyu da denir. İnegöl ve Yenişehir ovalarından geçen Kocasu, Sakarya yoluyla Karadeniz’e akar. Susurluk’un sağdan aldığı Adırnaz-Kirmasti Çayları da ilin güney bölümünden geçer. Göksu ve Küçükkaradere Suları da sayılabilir.
Başlıca Göller ve Barajlar
- İznik Gölü: Türkiye’nin beşinci büyük gölüdür (308 km2). En derin yeri 65 m’dir ve tatlı su balıkları vardır.
- Ulubat (Apolyont) Gölü: İlin ikinci büyük gölüdür (156 km2). Sazan, yayın balıkları ve kerevit bulunur.
- Doğal Göller: Uludağ’daki Karagöl, Aynalı Göl, Kilimli Göl sayılabilir.
- Baraj Gölleri: Gölbaşı, Hasanağa ve Burcun Baraj Gölleri.
İlin yeraltı su kapasitesi de oldukça yüksektir.
🌥️ İKLİM
Bursa ilinde Akdeniz ikliminin özellikleriyle, Karadeniz ve İç Anadolu (karasal iklim) etkilerinin birbirine karıştığı görülür. Gemlik Körfezi kıyılarında, hatta İznik Gölü çevresinde Akdeniz iklimi egemen olur (yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı). İç kısımlardaki ovalarda kışlar biraz daha sertleşir. İlin yıllık ortalama sıcaklığı 14,4 °C, en yüksek ısı 42,6 °C, en düşük ısı -25,7 °C’dir. İlde yıllık ortalama yağış miktarı 713,1 mm’dir.
🌳 BİTKİ ÖRTÜSÜ
İlin Marmara Denizi kıyılarındaki alçak kısımları, bodur ağaçlar durumundaki Akdeniz makileriyle kaplıdır. Uludağ etekleri ise 1.000 m’ye kadar yayvan yapraklı, 1.900 m’ye kadar iğne yapraklı ağaçlarla (ladin, sarıçam, köknar) örtülüdür. Bursa ormanları il topraklarının % 42,6’sını kaplar. Ormanları çam grupları (karaçam, kızılçam, fıstıkçamı) ve defne, fındık, kızılcık, kocayemiş gibi ağaç türleri oluşturur.
💰 EKONOMİ
🌱 TARIM VE HAYVANCILIK
Bursa’da, tarım sektörü oldukça gelişmiştir. Çalışan nüfusun büyük bir bölümü tarım sektöründedir. İlde üretilen sofralık zeytin, üzüm vb. gibi tarım ürünleri dış ülkelerde de beğenilmektedir. Tarıma dayalı dokuma sanayii (ipekli, yünlü, pamuklu) konservecilik ve meyve suyu üretimi çok gelişmiştir.
1979 Yılı Başlıca Sebze Üretimi (ton olarak)
- Domates (592.710), karpuz (115.740), kavun (30.810), biber (29.480), fasulye (22.070), patlıcan (18.130).
Hayvancılık
Büyükbaş ve küçükbaş hayvancılığın yanı sıra ipekböcekçiliği de çok eski yıllardan beri sürdürülmektedir. Bursa’da hayvancılık denince akla merinos koyunları gelir. Karacabey Harası’nın ıslah çalışmalarıyla merinos koyunu sayısı 170.000’i aşmıştır. Yöreye en verimli ve uyumlu cins olan Montofon inek besiciliği gelişmiştir. Kümes hayvancılığı da ilerlemiştir; tavuk sayısı 3.000.000’a ulaşmıştır. İpekböcekçiliği yapan aile sayısı 18.855’i bulur. Ayrıca alabalık ve aynalı sazan balığı üretilir (1983 yılında 278 ton alabalık).
🏭 SANAYİ VE MADENCİLİK
Bursa, endüstri alanında ülkemizin önde gelen illerindendir. 1960’lı yıllardan sonra sanayide önemli ilerlemeler gösterdi. Otomobil fabrikaları, konserve, meyve suyu fabrikaları, sentetik iplik üreten kuruluşlarla, entegre dokuma fabrikaları kuruldu. Bursa bugün merinos yünlü dokuma fabrikaları, suni ipek fabrikaları, gıda, madenî eşya, makine, otomotiv, orman ürünleri sanayileriyle büyük bir sanayi ilimizdir.
Bursa’da başta volfram olmak üzere; krom, linyit ve bor tuzları üretilmektedir. İlde üretilen volfram 100.000 tona yaklaşmıştır. Linyit üretimi Orhaneli’de 1.500.000 tonun, Keleş’te 2.000.000 tonun üzerindedir. İlde bunların dışında kurşun, amyant, çinko ve mermer üretimi de yapılmaktadır.
📜 TARİH
Anadolu siyasi birliğinin kurucuları olan Hititler’in imparatorluk sınırları bugünkü Bursa ili topraklarını da içine alıyordu (M.Ö. 20. - M.Ö. 12. yüzyıllar). Bölgede sırasıyla Frigyalılar, Lidyalılar, Persler, Makedonya İmparatorluğu ve Bergama Krallığı egemenlik kurdular. Bugünkü Bursa şehrinin ilk kurucusu Bitinya krallarından II. Prusias’tır (M.Ö. 2. yüzyıl).
Bergama Devleti’nin sona ermesi üzerine (M.Ö. 130) bölge, Roma İmparatorluğu’na, ardından Bizans’a (Doğu Roma) katıldı. Türkler’in Bursa topraklarına girişleri, Malazgirt Zaferi’nden (1071) sonra Kutalmışoğlu Süleyman Şah’ın fetihleriyle gerçekleşmiştir (1080), ancak şehir geri alındı.
Selçuklu Türk hükümdarı I. Alâeddin Keykubat zamanında, Oğuzlar’ın Kayı boyuna bağlı Türklere, Ertuğrul Bey yönetiminde Söğüt kasabası yöreleri «yurtluk» olarak bağışlanmıştı. Ertuğrul Bey’in ölümü üzerine oğlu Osman Bey geçti (1281). 1299’da bağımsızlığını ilan eden Osman Bey, Osmanlı Türk Devleti’nin de kurucusu oldu.
Osman Bey, Karacahisar, İnegöl, Bilecik ve Mudurnu gibi birçok şehri ele geçirdi. Bizans’ın önemli merkezlerinden Bursa’yı, Osman Bey’in ölümünden sonra oğlu Orhan Bey fethetti (1326). Orhan Bey, babasının cenazesini Söğüt’ten Bursa’ya getirerek bu şehri Osmanlı Devleti’nin başkenti yaptı. Bursa, I. Murat ve Yıldırım Bayezid dönemlerinde hızla gelişti.
Yıldırım Bayezid’in Ankara Meydan Savaşı’nda yenilmesinden sonra (1402), Bursa, Timur ordularının yağmasına uğradı. Çelebi Mehmed’in (1413-1421) Anadolu’daki Türk birliğini yeniden sağlamasından sonra Bursa, devletin ikinci başkenti durumunda kaldı. Fatih Sultan Mehmed’in İstanbul’u fethi (1453) üzerine Bursa, önemini kaybetmeye başladı. Fatih’in ölümünden sonra tahta geçen II. Bayezid’e karşı ayaklanan Cem Sultan bir aralık Bursa’ya girdi (1481). Şehir, 1855 depreminde büyük yıkıntıya uğradı.
Yakın tarihte en önemli olay, Yunanlılar’ın şehri işgal etmesidir (9 Temmuz 1920). Bu üzücü olay karşısında Büyük Millet Meclisi’nin başkanlık kürsüsü üzerine çekilen siyah örtü, 12 Eylül 1922’de kahraman ordularımızın Bursa’ya girmesiyle kaldırılmıştır.
🏔️ ULUDAĞ
Tarihî Bursa şehriyle bütün Marmara Bölgesi’nin en yüksek doruğunu oluşturan Uludağ, dünyada eşine az rastlanan bir güzellik tablosu çizer. Eski çağlarda Olimpos adıyla anılan bu dağ, Türk egemenliğine baş eğdiği yıllara (1326) kadar Hristiyan keşişlerinin (rahiplerinin) barındıkları manastırlarla ünlüydü. Bundan ötürü Osmanlı Türkleri, Marmara Bölgesi’nin bu kocaman kütlesine Keşiş Dağı adını verdiler. Keşiş Dağı, Cumhuriyet çağında kesinlikle Uludağ adını aldı (1925).
Uludağ, kış aylarında doruğundan yamaçlarına kadar uzayan kar yığınlarıyla kış sporları için son derece elverişlidir. Dağın çeşitli kesimlerinde otel ve moteller bulunduğu gibi, son yıllarda işletmeye açılan teleferik tesisleriyle tırmanma güçlükleri de ortadan kaldırılmıştır.
🏛️ GEZİLİP GÖRÜLECEK YERLERİ
Osmanlı Türk Devleti’nin kuruluş çağıyla ilgili en önemli eserler, imparatorluğun büyük başkenti Bursa’da yer alır.
Tarihi Camiler ve Türbeler
- Orhan Gazi Camisi: Şehri fetheden Orhan Gazi tarafından yaptırılan ilk camidir.
- I. Murat Camisi: Çekirge’de yer alır, camiyle medresenin birleşmesinden meydana getirilmiştir.
- Ulucami: Yıldırım Bayezid tarafından yapımına başlanmış (1395), oğlu I. Mehmet tarafından bitirilmiştir. 16 köşeli şadırvanı ve el yazmaları ünlüdür.
- Yıldırım Camisi: Yıldırım Bayezid’in ikinci eseridir. Mermer işçiliği yönünden değerli bir sanat eseridir.
- Yeşil Cami: I. Mehmet adına Hacı İvaz Bey tarafından yaptırılan, Bursa’nın en ünlü yapısıdır. Duvarları yeşil ve mavi renkli çinilerle kaplıdır.
- Muradiye Camisi: II. Murat tarafından yaptırılan (1447) ve çinilerinin güzelliğiyle ünlü bir eserdir.
- Emir Sultan Camisi: Tanınmış Türk bilginlerinden Emir Sultan’ın adıyla anılan camidir.
- Türbeler: Osman Gazi, Orhan Gazi, I. Murat, I. Bayezid, I. Mehmet ve II. Murat gibi padişahlarla Fatih’in şehzadelerinden Mustafa ve Cem Sultan’ın türbeleri yer alır. Yeşil Türbe (I. Mehmet Türbesi) çinicilik sanatında üstün bir anıt değerindedir.
💃 FOLKLOR
Bursa, tarihin çeşitli devirlerinde, değişik uygarlıkların merkezi olmuştur. Bursa’nın folklorunda bu uygarlıkların etkisi görülür. Geleneksel kıyafetler (erkeklerde şalvar, potur, cepken; kadınlarda üçetek, şalvar, ferace) bugün çok az köyde rastlanır. Yörenin kendine has ezgileri oturak havaları ve oyun havalarıdır.
«Mavi Yelekli Yarim», «Arpa Ektim Olacak», «Suya Gider Su Testisi Kırılır», «Meşeli Dağlar Meşeli» türküleri ünlüdür. Halk oyunları arasında kılıç-kalkan, büyük oyun, düz oyun, sekme ve güvende sayılabilir. İlin en tanınmış yiyeceklerinin başında kestane şekeri gelir. Bunun yanında İskender Kebabı da çok ünlüdür. El sanatlarından ipekli dokumacılığı, bıçakçılık gelişmiştir.
🎶 YÖREDEN BİR TÜRKÜ
Cici Pabucum Cici
Cici pabucum cici
Gezdiğim çimen içi
Benim de yediğim
Kavrulmuş badem içi
Ya lelli yalelli ya lelli
Amman aman civanım pek yandım
Gidin bulutlar gidin
Yârime selâm edin
Yârim tatlı uykuda
Uykusun haram edin
Ya lelli yalelli ya lelli ya lelli
Amman aman civanım pek yandım